پژوهش user3-2104

یکشنبه 7 آبان 1396 ساعت 18:09
1-5-فرضیه های تحقیق با توجه به مباحث نظری مطرح شده در زمینه ی اجرای طرح هادی و تاثیر آن بر کیفیت زندگی که بدان ها اشاره خواهد شد ، به نظر می رسد اجرای طرح هادی می تواند بر بهبود […]

  

پژوهش user3-2104

پژوهش user3-2104

پژوهش user3-2104

بیجارکنار 1033 1391
پسویشه 610 1390
طرازکوه 772 1385
پیربازار 22 20 5 فخب ،راسته کنار، شمس بیجار، کماکل، مبارک آباد، منگوده، طش، گراکه، گالش گاچه، سوخته لوله، رجاکل، خنفچه، پیله داربن، علویان سیا ه اسطلخ 3406 1384
کفته رود 934 1384
پیربازار 405 1376
آلمان 349 1388
گالش خیل 451 1388
حومه 25 23 9 پلکو، خاجان چهاردانگ، مجموعه خاجان چهاردانگ، گوراب، شکاراسطلخ، توچی پایه بست، رکن سرا، دوآب مردخ، پایین کویخ ، بالاکویخ، کرچوندان، بیجارپس، گرفم، سوقه بیجاربنه 1547 1388
لچه گوراب 3102 1391
ویشکاسوقه 615 1384
میشامندان 1030 1390
پیشه ور 684 1389
خناچاه 1810 1390
پاچکنار 1930 1379
پیرکلاچاه 2048 1388
تویسراوندان 947 1379
لاکان 15
(17 روستا که دو روستا فاقد سکنه می باشد) 14 2 سقالکسار، نارنج کل، کتیگر، سبکی سر لاکان، گوراب ورزل، ،صیقلان ورزل، ویشکا ماتیر، ویشکاورزل، اسکده، عزیزکیان، کیسارورزل، رواجیر فلکده 1411 1385
سیاه گلوندان 608 1389
ماخذ : بنیاد مسکن انقلاب اسلامی استان گیلان ، 1392
جدول 1-2 : طبقه بندی روستاهای بخش مرکزی شهرستان رشت بر اساس جمعیت
جمعیت روستاهای دارای طرح هادی اجرا شده تعداد روستای منتخب روستاهای دارای طرح هادی تعداد روستای منتخب
تعداد درصد تعداد درصد کمتر از 250 نفر 2 3/8 1 10 3/26 1
500-250 نفر 6 25 1 10 3/26 1
1000-500 نفر 7 2/29 1 12 6/31 1
بیشتر از 1000 نفر 9 5/37 1 6 8/15 1
مجموع 4 4
ماخذ : یافته های تحقیق ، 1392
سپس با استفاده از جدول مورگان و با سطح اطمینان 95/0 و با توجه به مجموع جمعیت دو گروه که برابر 8298 نفر می باشد باید از 384 نفر از جامعه انتخابی به جمع آوری اطلاعات پرداخت . حال با استفاده از نسبت جمعیت هر روستا به تعداد کل نمونه مقرر شد از هر روستا چند پرسشنامه کامل می گردد .
جدول 1-3 : روستاهای نمونه و تعداد پرسشنامه
جمعیت روستاهای دارای طرح هادی اجرا شده تعداد پرسشنامه روستاهای دارای طرح هادی تعداد پرسشنامه
روستای منتخب جمعیت تعداد نمونه روستای منتخب جمعیت تعداد نمونه کمتر از 250 نفر تازه آباد 101 7/4 5 توچی پایبست 141 5/6 7
500-250 نفر پسیخان 488 6/22 23 پایین کویخ 279 9/12 13
1000-500 نفر ویشکا سوقه 615 5/28 29 گرفم 645 8/29 30
بیشتر از 1000 نفر سیاه اسطلخ 3406 6/157 158 خشت مسجد 2623 4/121 122
جمع کل 215 172
ماخذ : اطلاعات تحقیق ،1392
همچنین حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران نیز معین گردید که برابر 2/367 نفر می باشد و چون عدد بدست آمده نزدیک به حجم نمونه انتخابی می باشد از آن صرف نظر می گردد .
روایی پرسشنامه با استفاده از نظر کارشناسان و متخصصین امر برنامهریزی روستایی و پایایی پرسشنامه از طریق آزمون آلفای کرونباخ بدست آمده است. مفهوم اعتبار یا روایی به این پرسش پاسخ میدهد که ابزار اندازهگیری تا چه حد خصیصه مورد نظر را میسنجد. بدون آگاهی از اعتبار ابزار اندازهگیری نمیتوان به دقت دادههای حاصل از آن اطمینان داشت. برای بررسی اعتبار محتوا این پرسشنامه ، پرسشنامه اولیه را ابتدا تنظیم نموده و سپس با استفاده از نظر متخصصان و استاد راهنمای محترم تغییر و تنظیم مجدد گردید .
از آنجا که آلفای کرونباخ معمولاً شاخص کاملاً مناسبی برای سنجش قابلیت اعتماد ابزار اندازهگیری و هماهنگی درونی میان عناصر آن است که علاوه بر گزینه های دو ارزشی برای گزینه های چند ارزشی (مانند طیف 5 گزینه ای لیکرت) نیز کاربرد دارد ، بنابراین قابلیت اعتماد پرسشنامه مورد استفاده در این تحقیق را به کمک آلفای کرونباخ در نرم افزار spss ارزیابی میکنیم . این روش برای محاسبه هماهنگی درونی ابزار اندازهگیری از جمله پرسشنامهها یا آزمونهایی که خصیصههای مختلف را اندازه گیری میکنند، به کار می رود. (سرمد و همکاران، 1385).
جدول 1-4- ضرایب آلفای کرونباخ برای متغیر ها ی تحقیق
مؤلفهها تعداد سؤالات ضریب آلفای کرونباخ
شاخص های اجتماعی 10 905/0
شاخص های اقتصادی 7 937/0
شاخص های کالبدی 8 855/0
شاخص های محیطی 10 938/0
گفته می شود اگر ضریب آلفا بیشتر از 7/0 باشد آزمون از پایایی قابل قبولی برخوردار است و اگر ضریب آلفااز 5/0 تا 7/0 باشد آزمون از پایایی متوسط برخوردار خواهد بود . از نتایج آزمون معلوم است که پایایی مورد قبول است .
1-8- پیشینه تحقیق :
بارتلت (2010)در مقاله ای تحت عنوان کیفیت زندگی و توسعه مناطق می گوید چند عامل که به کیفیت زندگی کمک کرده است عبارت است از درآمد خانوار، نابرابری درآمد، فقر و عوامل دیگر نظیر بیکاری و امنیت شغلی، تحصیلات ، سلامتی و دسترسی به بهداشت و سایر خدمات اجتماعی .
سرجی و کورنل در مقاله ای تحت عنوان چگونه همسایگان بر کیفیت زندگی شما تاثیر می گذارند می گوید یکی از عومل مهم در بهبود کیفیت زندگی در میان جوامع انسانی استاندارد بودن محل زندگی از نظر بهداشت ، اشتغال ، محیط زیست و کالبد می باشد ، به طوریکه رضایت از ویژگیهای اجتماعی و اقتصادی و فیزیکی محل زندگی بر رضایت از زندگی و کیفیت زندگی افراد تاثیر گذار است .
در کشور ما تحقیقاتی درباره آثار و نتایج اجرای طرح های هادی بر زندگی روستاییان صورت گرفته است. موسوی (1374) در پایان نامه ای با عنوان ارزشیابی اثرات اجتماعی طرحهای بهسازی روستایی در استان اصفهان آورده است عدم مشارکت روستاییان ، عدم شناسایی نیازهای اولیه مردم روستایی و اجرای ناقص طرح از عوامل عدم تاثیر این طرح بر کیفیت زندگی روستاییان می دانند.
در همین زمینه ، مظفر و همکاران (1387) در مقاله ای با عنوان ارزیابی اثرات اجرای طرحهای هادی بر محیط زیست روستاهای گیلان و تقی لو و همکاران (1388) در مقاله ای با عنوان ارزیابی طرحهای هادی روستایی در ابعاد کالبدی ، اجتماعی و اقتصادی از دیدگاه روستاییان بر موفق بودن اجرای طرح هادی در بهبود وضعیت کالبدی و اجتماعی روستاییان تاکید کرده اند .
حق پناه و دهقانی (1388) در مقاله ای با عنوان بررسی اثرات اجرای طرح هادی روستایی مناطق غرب گیلان آورده است پیشرفت نسبی زندگی مردم در ابعاد کالبدی از نتایج مثبت طرح و عدم رعایت و اجرای مسائل زیست محیطی را از ابعاد منفی طرح هادی می داند .
عنابستانی (1388) در مقاله ای با عنوان اثرات کالبدی اجرای طرحهای هادی روستایی افزایش امیدواری روستاییان برای ماندن در روستا ، نصیری (1388)در مقاله ای با عنوان ارزیابی اثر بخشی طرح هادی روستایی سکونتگاههای روستایی بهبود وضعیت روستا از نظر کالبدی و خدمات رسانی را از آثار مثبت اجرای طرح هادی بر کیفیت زندگی روستاییان می دانند.
آمار و صمیمی طارمی (1388) در مقاله ای با عنوان ارزیابی اثرات کالبدی طرح های هادی روستایی بهبود وضعیت ساخت و ساز در روستا و بهبود کیفیت مساکن را از آثار مثبت طرح و عدم بهبود وضعیت شبکه معابر را از ابعاد منفی طرح عنوان می کند.
مطیعی لنگرودی و یاری (1389) در مقاله ای با عنوان حفاظت محیط زیست و برنامه ریزی تو.سعه فیزیکی روستا با تاکید بر ارزیابی طرح های هادی روستایی عدم وجود رویکرد نظام مند و آمایشی در طرح و برزو و همکاران (1389) در مقاله ای با عنوان ارزشیابی کیفی اجرای طرح هادی در روستای کرانچی عدم مشارکت مردمی در اجرای طرح و نبود اعتبارات لازم جهت اتمام طرح را از عوامل اصلی عدم اثر بخشی طرح هادی بر بهبود کیفیت زندگی روستاییان میدانند.
بنیاد مسکن انقلاب اسلامی هم در دو طرح به ارزیابی و ارزشیابی طرحهای هادی روستایی پرداخته است. نتایج ارزیابی سال 1382 نشان می دهد طرح های هادی اجرا شده دارای واقع گرایی و توجه به مسائل زیست محیطی بوده ، اما در ارتباط با هماهنگی با طرح های فرادست ، مشارکت مردمی و استفاده از روش های علمی و ارتباط بخش های مختلف طرح دچار مشکل می باشد . همچنین نتایج ارزشیابی طرح هادی روستایی در سال 1388 نشان می دهد اجرای طرح هادی روستایی نتایج مثبتی را در ابعاد کالبدی ، اجتماعی و اقتصادی برای روستاهای مورد مطالعه به همراه داشته است .
محمدی یگانه و همکاران (1391) در پژوهشی با عنوان تبیین اثرات اجرای طرح هادی بر بهبود کیفیت زندگی در نواحی روستایی دهستان کرانی از شهرستان بیجار به این نتیجه رسیده اند که اجرای طرح هادی اثرات مثبت و معناداری را بر ابعاد کالبدی سکونتگاههای روستایی محدوده مورد مطالعه داشته ولی در ابعاد محیطی، اجتماعی و اقتصادی موفقیت چندانی حاصل نشده است.
1-9-محدوده مورد مطالعه
محدوده مورد مطالعه بخش مرکزی شهرستان رشت می باشد . بخش مرکزی شهرستان رشت در جنوب شهرستان واقع شده است . از نظر موقعیت ریاضی در 37 درجه و 2 دقیقه تا 37 درجه و 22 دقیقه عرض شمالی و 49 درجه و 29 دقیقه تا 49 درجه و 41 طول شرقی واقع شده است . از نظر موقعیت نسبی بخش مرکزی شهرستان رشت از شمال به بخش مرکزی بندر انزلی ، از شمال و شمال شرق به بخش خمام ، از شرق به بخش کوچصفهان و سنگر ، از شمال و شمال غرب به بخش تولم صومعه سرا ، از غرب به بخش مرکزی شهرستان شفت ، از جنوب به بخش مرکزی رودبار ، از جنوب شرقی به بخش سنگر محدود می گردد . این بخش دارای 4 دهستان با نامهای پسیخان ، پیربازار ، حومه و لاکان می باشد که با مساحت 5/447 کیلومترمربع در سال 1390 دارای 56284 نفر جمعیت و 16904 خانوار بوده است .
675005-219710
شکل 1-1 - جایگاه محدوده مورد مطالعه در تقسیمات اداری – سیاسی کشور
1-10-موانع و محدودیت های تحقیق
انجام تحقیقات همواره با مشکلاتی مواجه می باشند که این مشکلات در کشورهای در حال توسعه به خصوص در مناطق روستایی بیشتر نمایان می گردد .
عدم همکاری اهالی روستا به دلیل عدم آگاهی و باور نداشتن ارزش تحقیق و پژوهش
عدم وجود اطلاعات منسجم و به روز در سایت های سازمانی و علمی معتبر
عدم دسترسی به اطلاعات موجود و تهیه شده توسط محققان دیگر
عدم سهولت دستیابی به اطلاعات مورد نیاز پژوهش در سازمانها و ادارات مختلف
1-11 – واژه ها و مفاهیم
-روستا :
روستا واحدی است جغرافیایی که در آن انسان و محیط کاملاً با هم در ارتباطند . ترکیب عوامل انسانی در این واحد منجر به تشکیل ساختمان اجتماعی خاصی می شود که با آداب ، رسوم و شیوه زندگی ویژه ای مشخص می شود (رجایی ، 1368، 50) .
در ماده یک تعاریف و ضوابط کشوری چنین آمده است "روستا واحد مبدا تقسیمات کشوری است که از لحاظ زیستی همگن بوده و با حوزه و قلمرو معین ثبتی و عرفی مستقل که حداقل 20 خانوار و یا 100 نفر اعم از متمرکز یا پراکنده در آن سکونت داشته باشند و به طور مستقیم یا غیر مستقیم به یکی از فعالیت های کشاورزی ، دامداری و باغداری بطور اعم و صنایع دستی ، صید و یا ترکیبی از این فعالیت ها اشتغال داشته باشد . در عرف به عنوان ده ، آبادی ، دهکده و یا قریه نامیده می شود . " (رضوانی ، 1374 ، 22) .
روستا کوچکترین واحد جمعیتی ، اقتصادی و جغرافیایی است که در آن نوعی کلکتیوسیم اقتصادی ، اجتماعی و عمرانی قابل تصدیق است (ودیعی ، 1384 ، 37) .
-طرح هادی روستایی:
طرح هادی روستایی عبارت است از طرح تجدید حیات و هدایت روستا با لحاظ ابعاد اقتصادی ، اجتماعی و فیزیکی . به عبارت دیگر طرح هادی روستایی عبارت است از دوباره روستا را با لحاظ ابعاد اقتصادی ، اجتماعی و کالبدی . (اساسنامه بنیاد مسکن انقلاب ، 1366)
طرح هادی روستایی طرحی است که ضمن ساماندهی و اصلاح بافت موجود ، میزان و مکان گسترش آتی و نحوه استفاده از زمین برای عملکرد های مختلف از قبیل مسکونی ، تولیدی ، تجاری و کشاورزی ، و تأسیسات و تجهیزات و نیازمندیهای عمومی روستایی را بر حسب مورد در قالب مصوبات طرحهای ساماندهی فضا و سکونتگاههای روستایی یا طرحهای جامع ناحیه ای تعیین می نماید (آئین نامه نحوه بررسی و تصویب طرحهای توسعه عمران محلی ، ناحیه ای ، منطقه ایی ، و ملی و مقررات شهرسازی و معماری کشور، 1378)
-کیفیت زندگی :
کیفیت زندگی یک مفهوم گسترده و چند بعدی است در رابطه با رفاه کلی افراد در جامعه که می توان با شاخص های عینی و همچنین ذهنی اندازه گیری شود(Fahey, Noland and Whelan, 2003) .
کیفیت زندگی یک مفهوم مبتنی بر ارزش است و از طریق روش های سنتی، منطقی، و یا پوزیتیویستی به طور کامل شناخته نخواهد شد .به طور مشهود ، روش تاریخی، زیست محیطی، شخصی و اجتماعی نقش مهمی دارند (Peruniak ,Geoffrey s, the promise of quality of life ,2010,56) .
مفهوم کیفیت زندگی یک فرصت برای قدم به عقب و در نظر گرفتن همه افراد در قبل، حین و بعد از مداخله را فراهم می کند. کیفیت زندگی یک مفهوم است که بافت روابط را برجسته می کند . این به سازماندهی پیچیدگی های مبهم کمک می کند (Peruniak ,Geoffrey s, the promise of quality of life ,2010,58) .
-بهبود کیفیت زندگی :
چند عامل که به کیفیت زندگی کمک کرده است عبارت است از درآمد خانوار، نابرابری درآمد، فقر و عوامل دیگر نظیر بیکاری و امنیت شغلی، تحصیلات ، سلامتی و دسترسی به بهداشت و سایر خدمات اجتماعی (Bartlett , 2010,156) .
یکی از عومل مهم در بهبود کیفیت زندگی در میان جوامع انسانی استاندارد بودن محل زندگی از نظر بهداشت ، اشتغال ، محیط زیست و کالبد می باشد ، به طوریکه رضایت از ویژگیهای اجتماعی و اقتصادی و فیزیکی محل زندگی بر رضایت از زندگی و کیفیت زندگی افراد تاثیر گذار است (Sirgy and Cornwell,2002,154 ) .
-برنامه ریزی:
کوششی که در جهت انتخاب بهترین برنامه برای رسیدن به هدفهای مشخص صورت می گیرد ، برنامه ریزی گویند ( شیعه ، 1369 ،85) .
برنامه ریزی عبارت است از ایجاد هماهنگی در یک حرکت جهت دار به منظور بهره گیری از تمامی امکانات موجود برای دست یابی به سطوح بالاتر توسعه اقتصادی ، اجتماعیی و فرهنگی با در نظر گرفتن تعادل اکولوژیکی . بنابراین هدایت به منظور افزایش بازدهی و کاهش خسارت در فضای زیستی از اهداف اصلی برنامه ریزی می باشد . (جهانی ، 1375 ، 47) .
-برنامه ریزی روستایی :
یک برنامه ریزی روستایی عملی است ثابت که به گونه ای آرمانی تنظیم شده است و جنبه های گوناگونی خواهد داشت و به نحوی مطلوب دارای توازن خواهد بود .(دیوید ا.ام.لی ، استاد جغرافیا)
برنامه ریزی روستایی تعیین یک طرح مشخص و یک الگوی صریح جهت توسعه و شکوفایی زندگی روستایی با پیش بینی و آینده نگری مسائل خاص اجتماعی و اقتصادی جهت توسعه است که نمی تواند بدون توجه به امکانات مادی و انسانی موجود در روستا صورت گیرد . (مولائی ، 1379 ، 44)
-توسعه روستایی :
در نگرش های نوین توسعه که بر توانمند سازی جامعه روستایی ومقوله ها مشارکت وتوسعه منابع انسانی تأکید می شود، توسعه روستایی را می توان فرایندی همه جانبه از تحولات رو به تکامل ساختارهای شکل دهنده زندگی روستایی نامید که منجر به ارتقاء سطح زندگی مادی و معنوی روستائیان با عنایت به مقوله پایداری می‎گردد(پژوهشکده مدیریت شهری و روستایی، 1390،ص11 ).
از چند سده ی اخیر و با رشد پر شتاب صنعت و فناوری در جهان، عقب ماندگی مناطق روستایی بیش تر عیان گردیده است. از آن جایی که عموماً روستاییان نسبت به شهر نشینان دارای درآمد کم تری هستند و از خدمات اجتماعی ناچیزی برخوردارند. اقشار روستایی، فقیرتر و آسیب پذیرتر محسوب می شوند و از همین رو بعضاً این عامل منجر به مهاجرت آنان به سمت شهرها نیز می شود. علت این امر نیز پراکندگی روستاها، نبود صرفه ی اقتصادی برای ارائه ی خدمات اجتماعی و حرفه ای و تخصصی، نبودن کار کشاورزی (کم بودن بهره وری) و محدودیت منابع ارضی (در مقابل رشد جمعیت) و عدم مدیریت صحیح مسئولان بوده است. به همین جهت، برای رفع فقر بهره وری آنان، تمهید توسعه روستایی مطرح گردید.
در گذشته برخی مدیران و سیاست گزاران امر توسعه، صرفاً بر توسعه ی کشاورزی متمرکز می شدند که امروزه نتایج نشان داده است توسعه روستایی صرفا از این طریق محقق نمی شود. روستا جامعه ای است که دارای ابعاد اجتماعی مختلف است و نیازمند توسعه ی همه جانبه (یعنی توسعه روستایی) است، نه صرفاً توسعه ی کسب و کار و نظامی به نام کشاورزی.
هر چند باید گفت که از طریق توسعه ی کشاورزی موفق نیز الزاماً توسعه روستایی محقق نمی شود. چون اولاً فواید توسعه ی کشاورزی عاید همه روستاییان نمی شود (بیش تر عاید زمین داران، به خصوص مالکان بزرگ می شود)، ثانیاً افزایش بهره وری کشاورزی باعث کاهش نیاز به نیروی انسانی می شود (حداقل در دراز مدت) و این خود باعث کاهش اشتغال روستاییان و فقر روز افزون آنان و مهاجرت بیش تر به سمت شهرها می شود (امینی، 1384، ص13).
-برنامه ریزی توسعه روستایی :
برنامه ریزی توسعه روستایی استراتژی است که برای بهبود زندگی اقتصادی و اجتماعی گروه مشخصی از مردم که همان روستاییان فقیرند ، طراحی می شود . (بانک جهانی)
برنامه های توسعه ی روستایی جزئی از برنامه های توسعه ی هر کشور به شمار می رود که برای دگرگون سازی ساخت اجتماعی ـ اقتصادی جامعه ی روستایی به کار می رود. این برنامه ها توسط دولت و کارگزاران آن ها در مناطق روستایی اجرا می شود. این امر در میان کشورهای در حال توسعه، که دولت نقش اساسی در تلاش برای تجدید ساختمان جامعه به منظور هماهنگی با اهداف سیاسی و اقتصادی خاص به عهده دارد،اهمیت بیشتری پیدا می کند (پاپلی یزدی و ابراهیمی، 1385،ص 53).
-ارزیابی :
ارزیابی که هدف اصلی آن کشف این نکته است که یک طرح معین مطابق رهنمود مقرر اجرا می شود یا نه و عبارت است از تحلیل نهادها و فعالیت های مربوط به طرح و تاثیر آن بر هنجارهاو هدف های اعلام شده طرح . به معنای متداول ارزیابی ، به تاثیر طرح یا پروژه می پردازد .(مرکز امور توسعه آسیا حوزه اقیانوس آرام ، 1366 ، 33) . بررسی و ارزیابی را نه تنها باید در حین اجرای پروژه ها و طرحها انجام داد بلکه مدتی پس از پایان آن نیز به منظور بررسی عملکرد کلی شامل آثار مستقیم و غیر مستقیم و ثانویه آنها باید ارزیابی مجدد صورت گیرد . (مهندسان مشاور H.D.V ، 1371، 435)

2-1- مبانی نظری
2-1-1- برنامه ریزی و توسعه منطقه ای
برنامه ریزی عبارت است از یک جریان آگاهانه که به منظور دست یابی به اهداف معین و مشخص ، انجام سلسله اقدامات و فعالیت های مرتبط با یکدیگر در آینده را پیش بینی می کند . برنامه ریزی توسعه منطقه ای فرایندی است در جهت تنظیم و هماهنگ کردن برنامه های مختلف اقتصادی و اجتماعی با نیازها و امکانات محلی و منطقه ای . در این برنامه ریزی چون مشارکت مردم نیز مطرح می شود می توان آن را برنامه ریزی از پایین به بالا در جهت انطباق برنامه های کلان با ویژگیهای ناحیه ای دانست . در برنامه ریزی و توسعه منطقه ای برنامه ریزان بیشتر به فکر استفاده بهینه از منابع و قابلیت های منطقه و همچنین برطرف کردن عدم تعادل های منطقه ای هستند . در این برنامه ریزی ، برنامه ریزان باید به مشخصاتی توجه کنند که یک منطقه در آینده می تواند داشته باشد زیرا قابلیت منطقه در آینده حکایت از وجود منابع برای توسعه آن مناطق را دارد . در این صورت برنامه ریزان لازم است تا برنامه های خود را متناسب با قابلیتها و تواناییهای منطقه طراحی نمایند . در تعیین محدوده هر منطقه از معیارهای متفاوت و گوناگونی مانند منطقه جغرافیایی ، توسعه اقتصادی ، اداری ، نژادی ، اقلیتی ، مذهبی ، فرهنگی ، مرزهای سیاسی و ... استفاده می شود . در برنامه ریزی منطقه ای میتوان از اجزای کوچکتری مانند برنامه ریزی محلی که مربوط به یک محل خاصی از یک منطقه یا ناحیه می باشد نیز استفاده کرد که در این صورت برنامه ریزی دقیق تر خواهد شد . البته در این برنامه ریزی احتیاج به مشارکت مردمی وجود دارد (آسایش ، 1381 ، 23) .
رسالت و هدف برنامه ریزی منطقه ای برای عمران و توسعه مناطق تحول و دگرگونی کامل و اساسی در کلیه شئون زندگی اقتصادی ، اجتماعی هر منطقه در جهت رشد ، پیشرفت آبادانی آن منطقه در سطوح شهری و روستایی می باشد (معصومی اشکوری ، 1367 ، 48 ) .
لازم به ذکر است برنامه ریزی منطقه ای شامل برنامه ریزی شهری و برنامه ریزی روستایی می باشد . از آنجاییکه جهت برنامه ریزی منطقه ای نیاز به برنامه ریزی در سطح ناحیه داریم ، زیرا هر منطقه شامل چند ناحیه می باشد و جهت برنامه ریزی ناحیه ای نیاز به برنامه ریزی در سطح پایین تر یعنی برنامه ریزی روستایی خواهیم داشت ، در این مرحله به برنامه ریزی روستایی می پردازیم(عاشقی ، 1388 ،21) .
2-1-1-1-برنامه ریزی روستایی
برنامه ریزی روستایی فرایندی است پیچیده که شامل گردآوری اطلاعات و تجزیه و تحلیل کردن مسائل و حل آنهاست . برنامه ریزی روستایی مثل هر برنامه دیگر اقتصادی و اجتماعی شامل سه مرحله تهیه برنامه ، اجرا و ارزشیابی است ، که هر یک از این مراحل یک بخش مهم از فرایند برنامه ریزی روستایی را تشکیل می دهد .
2-1-1-2- برنامه ریزی توسعه روستایی
توسعه و عمران روستایی یک فعالیت چند بخشی مرکب است که شامل توسعه کشاورزی و اجتماعی برای هر فرد روستایی است (آلبرت واترسون) .
توسعه روستایی عبارت است از اعلام وعده ارزشمند افزایش شخصیت و اعتبار زندگی روستایی و تغییر زارع روستایی فقیر به یک کشاورز مترقی و علمی و در همان حال تهیه کیفیت زندگی بهتر ، تغذیه مناسب تر و عرضه منظم و بیشتر مواد غذایی برای ساکنان شهرها با قیمت ارزانتر (پروفسور جرج اکسین).
اگر قرار است توسعه ای انجام گیرد و خود مستمر باشد باید به طور اعم از مناطق روستایی و به طور اخص از بخش کشاورزی آغاز شود (مایکل تودارو).
اصولاً هیچ کاری نمی تواند بدون اندیشه قبلی و تعیین مشی صریح برای دست یابی به هدفی از پیش تعیین شده باشد ، با در نظر گرفتن این اصل کلی ، توسعه مناطق روستایی نمی تواند بدون برنامه ریزی صورت پذیرد به همین خاطر برنامه ریزی و توسعه روستایی توام می باشند (مولائی هشجین ، 1379 ، 45 ).
2-1-1-3- نظریات توسعه منطقه ای
نظریه های توسعه منطقه ای به طرح هدف ها و راهبردهایی می پردازند که در چارچوب خرد و منطق نظریه مربوط تحقق توسعه امکان پذیر می شود (صرافی ، 1377 ، 89) . نخستین کوشش ها برای ارائه نظریاتی در مورد توسعه منطقه ای از سوی جغرافیدانانی چون کریستالر و لوش آغاز گردید و پس از جنگ جهانی دوم نیز توسط اقتصاد دانانی چون میردال ، ایزاردو و پرو ادامه پیدا نمود (هیلهورست ، 1370 ، 11)
2-1-2- رویکردها و راهبردهای برنامه ریزی توسعه روستایی
2-1-2-1- رویکردهای فضایی – کالبدی
یکی از کاربردهای اساسی علوم جغرافیایی در عرصه برنامه ریزی در فضاهای محلی - منطقه ای و ملی و همچنین توسعه روستایی در حوزه مباحث کالبدی- فضایی است . البته گفتنی است که این حوزه فقط اختصاص به علوم جغرافیایی نداشته بلکه موضوعی بین رشتهای است که طیف وسیعی از علوم اجتماعی، اقتصادی و محیطی اکولوژیک را نیز در بر میگیرد.
توجه به ابعاد مکانی و فضایی برنامه ریزی توسعه روستایی از دهه 1970 شروع شد و تاکنون راهبردهای متعددی در این زمینه ارائه شده است . راهبرد مراکز رشد روستایی ، راهبرد برنامه ریزی مراکز روستایی ، راهبرد توسعه روستا – شهری و راهبرد کارکردهای شهری در توسعه روستایی ، از مهمترین راهبردهای ارائه شده در این زمینه است . در برنامه های عمرانی و توسعه روستایی در ایران چه در قالب برنامه های پنج ساله و چه در چارچوب طرح های توسعه روستایی در سطوح ملی ، منطقه ای و محلی ، از این راهبردها کم و بیش استفاده شده است . (رضوانی ، 1387 ، 111)
رویکرد توسعه فضایی – کالبدی روستا ، رویکرد غالب در برنامه ریزیهای توسعه دولت در بعد از انقلاب اسلامی بوده است . این رویکرد ساخت فیزیکی و کالبدی روستاها را متناسب با شرایط تحول و توسعه جامعه روستایی نمی داند و لازمه تحول و توسعه روستایی را تحول در ساختار کالبدی و فیزیکی آن می داند (جمعه پور ، 1384، 158) .
2-1-2-2- راهبرد مراکز رشد روستایی
روابط بین سکونتگاههای مرکزی در نواحی روستایی و با حوزه نفوذ آنها به عنوان عامل توسعه یا بازدارنده آن با توجه به نیروهای جذب و پخش در این نظریه تبیین گردید . به طور خاص عوامل جذب برای کنترل و تمرکز جمعیت و فعالیتهای اقتصادی – اجتماعی در نواحی روستایی تحت فشار و عوامل دفع به عنوان الگویی برای توسعه نواحی روستایی محروم و دورافتاده مورد توجه قرار گرفت ، البته با توجه به ابهاماتی که در فرایند آثار جذب و پخش مراکز رشد روستایی مطرح گردید میزان موفقیت آن در برنامه ریزی سکونتگاهها متفاوت بوده است . مهمترین مسئله در موفقیت مراکز رشد در نواحی روستایی این است که چگونه سکونتگاههای پیرامونی از تمرکز منابع در این مراکز بهره مند خواهد شد . به هر حال ساز و کار انتقال را متاثر می سازد ، برای مثال مشکلات عدم دسترسی کامل می تواند مانعی برای انتشار آثار توسعه باشد و می تواند نقض کننده اثر پخش باشد . به هر حال ، هر چند تصور وجود راهبردی که بتواند مسایل مرکز رشد را برطرف نماید دشوار است ، این نکته را باید در نظر گرفت که شواهد کافی نیز در مورد موفقیت راهبرد مراکز رشد در انتشار آثار توسعه به سکونتگاههای روستایی وجود ندارد . (رضوانی ، 1385 ، 69)
2-1-2-3- نظریه‌ قطب‌ رشد
 این‌ نظریه‌ که‌ ابتدا توسط‌ فرانسواپرو مطرح‌ شد ، عمدتاً با صنعت‌ سروکار دارد. وی‌ معتقد بود که‌ جوهر و اصل توسعه‌ صنعتی‌ به‌ یکباره‌ و در همه‌ جا ظاهر نخواهد شد، بلکه‌ ابتدا در کانونهایی‌ با شدت هایی‌ مختلف‌ ظاهر شده‌ و از طریق‌ مسیرهایی‌ در نقاط‌ معیّنی‌ آغاز و پخش‌ می‌شود، این‌ کانون‌ را وی‌ قطب‌ رشد خواند ( اجلالی‌ ، 1370، ص‌ 32 ) .
پرو برای‌ گریز از محدودکنندگی‌ واقعیات‌ جغرافیایی‌، فضای‌ اقتصادی‌ را به‌ عنوان‌ میدان‌ عمل‌ جریانهای‌ اقتصادی‌ و بطور مستقل‌ از بستر جغرافیایی‌ آنها تعریف‌ کرد، یعنی‌ به‌ جای‌ فضای‌ جغرافیایی که از کوهها ، دشتها ، جاده ها ، شهر و روستا تشکیل شده بود ‌، وی‌ میدان‌ نیرویی‌ را تصور کرد که‌ دارای‌ مراکز، کانونها و قطب‌هایی‌ می‌باشد که‌ از آن‌ نیروهای‌ گریز از مرکز منتشر شده‌ و نیروهای‌ جذب‌ مرکز به‌ آن‌ وارد می‌گردد که‌ می‌توان‌ آنها را به‌ صورت‌ بردارهایی‌ نشان‌ داد. این‌ نیروها در واقع‌ جریانات‌ اقتصادی‌ هستند مانند جریان‌ نیروی‌ کار،جریان‌ حمل‌ مواد اولیه‌، جریان‌ سرمایه‌ و حتی‌ می‌تواند جریانهای‌ اجتماعی‌ مانند حرکت‌ دانشجویان‌ برای‌ تحصیل‌، جریان‌ خدمات‌ پزشکی‌، جریان‌ اطلاعات‌، جریان‌ نوآوری‌ و ابتکار و جریان‌ مراجعه‌ به‌ مراکز فرهنگی‌ باشد. وی‌ تصریح‌ می‌کند که‌ منظور او از قطب‌ رشد کانون‌ این‌ نیروها نیست‌، بلکه‌ مرکزیت‌ رفت‌ و برگشت‌ جریانهای‌ اقتصادی‌ است‌، قطب‌ رشد او در فضای‌ اقتصادی‌ و نه‌ در فضای‌ جغرافیایی‌ قرار دارد. البته‌ پرو قبول‌ داشت که‌ قطب‌ رشد در فضای‌ جغرافیایی‌ نیز بروز و عینیت‌ می‌یابد و قطب‌های‌ رشد موجود در نقطه‌های‌ مختلف‌ جغرافیایی‌ نیز وجود دارند. ولی‌ این‌ مفهوم‌ بیشتر توسط‌ بودویل‌ گسترش‌ یافت‌ تا ابعاد جغرافیایی‌ را نیز دربرگیرد( اجلالی‌ ، 1370، ص‌ 35-34 ) .
در قطب رشد وضع ایده آل اشتغال اکثر جمعیت به فعالیت های غیر بنیادی (کشاورزی و استخراج معادن)و نیز فعالیتهای غیر ثانویه (تولیدات صنعتی) می باشد . این نظریه امروزه به معنای تقابل افکار افرادی چون پرو ، هیرشمن و میردال است و چون بر طبق مدرنیسم زمانی خود شکل گرفته در دوران معاصر کاربرد چندانی ندارد.
به نظر می رسد مفهوم جغرافیایی قطب رشد در ترکیب مجموعه نظریات پرو ، میردال و هیرشمن شکل گرفت . بودویل در بعد فضایی دادن به مرکز رشد ، آن را مجتمعی از فعالیتها به دو رشته فعالیتهای پیشرو تعبیر کرد و آن را برای القای رشد به مناطق عقب مانده و پیوند آنها با نظام شهری کشور ، راهبرد آزمایشی مناسبی دید (پاپلی یزدی و ابراهیمی ، 1386 ، ص203 ).
قطب‌ رشد را می‌توان‌ به‌ عنوان‌ مجموعه‌ای‌ از صنایع‌ تعریف‌ کرد که‌ در یک‌ ناحیه‌ شهری‌ واقع‌ شده‌ و باعث‌ توسعه‌ بیشتر فعالیت‌های‌ اقتصادی‌ در ناحیه‌ حوزه‌ نفوذ خود می‌شود. نظریه‌ قطب‌ رشد همانند نظریه‌ مکان‌ مرکزی‌ هم‌ برای‌ درک‌ ساختار یک‌ منطقه‌ و هم‌ به‌ عنوان‌ چارچوبی‌ برای‌ پیش‌بینی‌ تغییرات‌ این‌ ساختار و همچنین‌ به‌ عنوان‌ یک‌ استراتژی‌ برای‌ توسعه‌ منطقه‌ای‌ بکار رفته‌ است ( اجلالی‌ ، 1370، ص‌ 33 ) .
طبق این نظریه زمانیکه رشد اقتصادی در یک کانون به وجود آید ، این رشد و توسعه در همه نقاط ناحیه گسترش می یابد و همه سطوح ناحیه ای از برنامه ریزی توسعه بهره مند می شوند ، در حالیکه در نواحی جغرافیایی کشورهای جهان سوم ، موانع طبیعی ، اجتماعی ، اقتصادی و حتی سیاسی آنچنان زیاد است که نمی گذارد تاثیرات برنامه ریزی توسعه در همه نقاط ناحیه گسترش یابد و چون تنها در قطب معین سرمایه گذاری می شود ، همه مهاجران روستایی و غیر روستایی به این قطب جذب می شوند و مهاجران روستایی و غیر ماهر می توانند تنها در این بخش غیر رسمی ، محل اشتغال بیابند . بدین سان اجرای طرحهای مربوط به قطب رشد در کشورهای جهان سوم به شهر گرایی کمک می کند و اختلاف میان شهر و روستا و مادر شهر و شهرهای میانی و کوچک را بیشتر می سازد . (شکوئی ، 1373 ، ص 479)
2-1-2-4- نظریه مرکز پیرامون
مدل مرکز- پیرامون در بسیاری از منابع با نام جان فریدمن همراه است. فریدمن این مدل ارتباطی را در 1966م با تأکید بر جنبه‌های فضایی و به‌عنوان دومین مرحله از مراحل چهارگانه توسعه اقتصادی- فضایی معرفی کرد. در نظریه فریدمن، مرکز به‌مثابه کانون قدرت، هدایت و سلطه، محل تجمع و تمرکز آراء و اندیشه‌ها، پیشرفت علمی و فنّاوری، سرمایه و نیز کانون توسعه بشمار می‌آید و در مقابل، پیرامون، به‌مثابه فراهم‌کننده منابع تأمین نیازهای مرکز، جایگاهی کاملاً وابسته دارد . از ویژگیهای اساسی مدل مرکز- پیرامون می توان این گونه بیان نمود که رابطه مرکز- پیرامون از نوع مناسبات سلطه است، ساختار قطبی این روابط با جریان جابه‌جایی عوامل اصلی تولید، نیروی انسانی، منابع ، مواد خام، سرمایه و مانند آن، از پیرامون یا حاشیه به مرکز پدیدار می‌گردد ، با دوام روابط و بقای تقسیم کار فضایی سنتی بین شهر و روستا و تا هنگامی‌که روستا تولید‌کننده صرف مواد خام و محصولات کشاورزی است، مبادله تجاری به نفع مرکز دوام خواهد یافت ، با ادامه این روابط، نابرابریهای فضایی افزایش می‌یابند و زمینه‌ساز تقاضا برای برخورداری بیشتر پیرامون می‌شود. در پی آن، تحولات از مرکز به‌سوی پیرامون تسری می‌یابند و سبب توازن نسبی پیرامون با مرکز و نهایتاً، کل فضای منطقه‌ای و ملی می‌گردد . بدینسان، کانونهای شهری در این مدل از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند و نه تنها به‌عنوان عامل وحدت‌بخش فضایی عمل می‌کنند، بلکه کانون به جریان انداختن نوآوری، اطلاعات، فنّاوری، مدیریت و توسعه بشمار می‌روند
مدل مرکز- پیرامون به‌عنوان مدلی برای بررسی نحوه سازمان‌پذیری فضای فعالیت انسانی مبتنی بر توزیع نامتعادل و نابرابر قدرت اقتصادی و اجتماعی در مقیاسهای متفاوت (ملی، ناحیه‌ای و منطقه‌ای) نیز قابل بررسی است. در همین ارتباط، و در تبیین روابط شهر و روستا، شهرهای بزرگ و مراکز تجمع فعالیتهای اقتصادی (عمدتاً صنعتی- تجاری) به‌عنوان مرکز و حوزه‌های روستایی پیرامونی به‌عنوان حاشیه/ پیرامون مطرح می‌شوند(دانشنامه مدیریت شهری و روستایی، 1388).
2-1-2-5- نظریه توسعه روستا - شهر
روستا شهر ناحیه ای است که در آن کشاورزی فعالیت اصلی است ، به روش خودگردان و خود مختار اداره می گردد و برنامه ریزیها و انتخابات و سایر امور به وسیله خود مردم ناحیه صورت می گیرد (جمعه پور ، 1387 ، 101) .
از جمله نظریات در مورد توسعه روستا – شهر می توان به نظریه راندینلی پرداخت که او تحلیل روابط روستا و شهر را بر محور سیاست توسعه ، در سلسله مراتب شهری بر جمعیت شهری تاکید می کند . بر طبق عقیده او اهداف توسعه روستایی جدا از مسایل شهری نیست ، زیرا بازارهای اصلی برای دریافت مازاد تولیدات کشاورزی در مراکز شهری قرار گرفته است . از طرفی بیشتر عوامل تولید از امکانات سازمانهای شهری بهره مند می شوند و خدمات مورد نیاز جامعه روستایی ، مانند بهداشت ، درمان ، آموزش و غیره که در حوزه های روستایی توزیع می شود ، از مراکز شهری بدست می آید (علیزاده ، 1389 ، 19) .
2-1-3- طرحهای توسعه روستایی در ایران
2-1-3-1- طرح سازماندهی فضاها و سکونتگاههای روستایی
طرح ساماندهی فضا و سکونتگاههای روستایی در واقع یک سند برنامه ریزی برای محدوده مورد مطالعه است که می توان از آن به عنوان طرح تفصیلی طرح جامع شهرستان نیز یاد کرد. هدف این طرح بررسی جزئی و یا تعمق بیشتر پیشنهادات تفصیلی روستا در ابعاد مختلف در محدوده بخش و تا سطح روستا به جهت رسیدن به توسعه پایدار روستایی است. از جمله مواردی که در این طرح مد نظر می باشد عبارتند از سنجیدن و متناسب کردن نظام اسکان استقرار و فعالیتهای توزیع خدمات رفاهی و پشتیبان تولید بر اساس سلسله مراتب تقسیمات کالبدی، ارائه برنامه و طرحهای اقتصادی.
توزیع بهینه خدمات و امکانات بویژه برای روستاهای پراکنده و کم جمعیت ، جلوگیری از تخلیه و جمعیت گریزی روستاها و فراهم کردن زمینه تثبیت و جمعیت پذیری روستاهای پایا و نیمه پایا از جمله اهداف این طرح به شمار می روند (مولائی هشجین ، 1381 ، 56) .
2-1-3-2- طرح بهسازی
طرح بهسازی تهیه و اجرای طرح جامعی است که ضمن انجام بررسیهای اقتصادی ، اجتماعی در سطح دهستان و روستاهای حوزه نفوذ با محوریت مرکز دهستان (روستای مرکزی) به امر سطح بندی خدمات اجتماعی و زیر بنایی در سطح دهستان (حوزه نفوذ) پرداخته و در نهایت طرح هادی روستای مرکزی را تهیه نموده و الگوی هدایت توسعه فیزیکی روستاهای حوزه نفوذ را به وسیله دستورالعملهای مختلف ارائه می دهد (آسایش ، 1382 ، 192).
2-1-3-3- طرح ساماندهی نظام خدمات روستایی دهستان
این طرح از الگوی برنامه ریزی ناحیه ای الهام گرفته است با هدف تهیه طرح پیشنهادی نحوه توزیع خدمات در روستاهای دهستان از طریق سطح بندی مراکز عمده روستایی ، شبکه ارتباطات و تعیین اولویت ها و مرحله بندی پیشنهادات طرح و یافتن چارچوبی مدون و الگویی جهت تهیه و اجرای طرحهای توسعه و عمران حوزه نفوذ روستاها صورت می گیرد مسئولیت اجرای این طرح با وزارت جهاد سازندگی بوده است (مولائی هشجین ، 1381 ، 56).
2-1-3-4- طرح هادی روستایی
طرح هادی عبارت است از تجدید حیات و هدایت روستا به لحاظ ابعاد اجتماعی ، اقتصادی و فیزیکی (رضوانی ، 1387، 155) .
طرح هادی یا به عبارتی طرح جامع توسعه روستایی ، راهنمای مصوبی برای هدایت عملیات سازندگی و آبادانی در روستاها ، با آگاهی از وضعیت فرهنگی ، اقتصاد و اجتماعی آن است (شهبازی ، 1389 ، 225) .
در واقع طرح هادی طرحی است که ضمن ساماندهی و اصلاح بافت موجود ، میزان و مکان گسترش آتی و نحوه استفاده از زمین برای عملکردهای مختلف را برحسب مورد در قالب مصوبات طرح هادی ساماندهی فضا و سکونتگاههای روستایی یا طرح های جامع ناحیه ای تعیین می نماید (غفاری و همکاران ، 1389) .
طرح هادی روستایی در بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و بر اساس ضوابط و شرایط تعیین شده در برنامه های توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی از سوی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی در سطح کل استان های کشور و از جمله استان گیلان تهیه، تصویب و اجرا می شود ( مولائی هشجین ،مقاله تحلیلی ،1379 ،45) .
2-1-3-4-1- اهداف تهیه و اجرای طرح هادی روستایی
مهم ترین هدف طرح هادی روستایی تجدید حیات روستا به لحاظ ابعاد فیزیکی، اقتصادی و اجتماعی روستاها است و سامان دهی و اصلاح بافت موجود، میزان و مکان گسترش آتی و نحوه استفاده از زمین برای عملکردهای مختلف در روستا سه محور اصلی در طرح هادی به شمار می روند. طرح هادی روستایی در سه مرحله تهیه، تصویب و اجرا می شود که از انتخاب روستاهای واجد شرایط و تصویب آن ها در کمیته برنامه ریزی شهرستان ها، برگزاری جلسات کمیته فنی و کار گروه تصویب طرح تا اجرای طرح هادی فرآیند نسبتا پیچیده ای را طی می کنند( مولائی هشجین ،مقاله تحلیلی ،1379،45) .
از اهداف تهیه طرح هادی می توان به ایجاد زمینه توسعه و عمران روستاها با توجه به شرایط فرهنگی ، اقتصادی و اجتماعی ، تامین عادلانه امکانات از طریق تسهیلات اجتماعی ، تولیدی و رفاهی ، هدایت فیزیکی روستاها ، ایجاد تسهیلات لازم جهت بهبود مسکن روستاییان و خدمات محیط زیستی و عمومی ، ارتقاء وضعیت اقتصادی روستا و دستیابی به بهینه های معیشتی روستا با هماهنگی ارگان های ذیربط ، بهبود کیفیت بافت روستا در چارچوب اقدامات پیش بینی شده در طرح و تلاش برای ایجاد فضای مناسب تر سکونت و فعالیت در آن ، ایجاد تناسب منطقی بین جمعیت و عملکردهای مختلف مسکونی ، تولیدی ، خدماتی مورد نیاز در محیط روستا ، کنترل و نظارت بر روند توسعه کالبدی روستا از طریق برنامه ریزی و تعیین نحوه استفاده از زمین در محدوده بافت مسکونی موجود و پیشنهادی ، ایجاد بستر لازم جهت فراهم شدن زمینه صدور سند مالکیت املاک واقع در بافت مسکونی روستا اشاره نمود . بنابراین اهداف طرح هادی روستایی به بهبود شرایط موجود در روستا و در نتیجه بهبود کیفیت زندگی اهالی روستا منجر می شود و این نشانگر اهمیت زیاد تهیه و اجرای این طرح در فضای روستایی می باشد .
توسعه پایدار روستایی با عنایت به مدیریت و حفاظت منابع طبیعی پایه گذاری می شود که بتواند نیازهای انسان و نسل های کنونی را تامین نماید و این همان واقعیتی است که از طرح هادی انتظار می رود .
2-1-3-4-2- ضرورت های تهیه و اجرای طرح هادی روستایی
از ضرورت های تهیه و اجرای طرح هادی می توان به گزینه های زیر اشاره نمود :
نابسامانی وضع کالبدی و کیفیت نامناسب مساکن روستایی
الزام اصلاح و بهسازی بافت فیزیکی روستا ها
نبود یک سیستم مناسب هدایت آب های سطحی ، دفع فاضلاب و زباله
لزوم گسترش شبکه های زیر بنایی و خدمات رفاهی در روستاها
رواج وسایل نقلیه موتوری در روستاها
لزوم حفظ کاربری اراضی کشاورزی به منظور تداوم تولید

پژوهش

دسته‌بندی نشده

No description. Please update your profile.

LEAVE COMMENT

نظرات (0)
امکان ثبت نظر جدید برای این مطلب وجود ندارد.