پژوهش –407

یکشنبه 7 آبان 1396 ساعت 18:09
جدول 3-2- فرمولهای مربوط به شاخصهای تنوع زیستی ................................................................................... 39جدول 3-3- طبقهبندی عوامل محیطی.................................................................................................................. 40جدول 3-4- فرمولهای مورد استفاده برای تعیین شاخص ارزش اهمیت................................................................. 41جدول 4-1- گونههای درختی و درختچهای موجود در دو رویشگاه تخریبشده و کمترتخریبشده........................... 49جدول 4-2- مقایسه […]

  

سایت دانلود پژوهش ها و منابع علمی

سایت دانلود پژوهش ها و منابع علمی دانشگاهی فنی تخصصی همه رشته ها – این سایت صرفا جهت کمک به گردآوری داده ها برای نگارش پژوهش های علمی و صرفه جویی در وقت پژوهشگران راه اندازی شده است

پژوهش –407

پژوهش –407

پژوهش –407

سپاسگزاری
"نخستین سپاس به پیشگاه حضرت دوست که هر چه هست از اوست"
خدای مهربان را شاکرم که فرصت کسب علم و دانش را به من بخشید تا بتوانم یکی دیگر از مقاطع تحصیلی خود را پشت سر گذارم و مرا نیرو بخشید تا نگارش پایاننامه پیشرو را به اتمام برسانم.
از زحمات برادران و مادر عزیزم که با حمایت و شکیباییشان، لحظهای از راهنمایی، پشتیبانی و تشویق من دریغ نکردند، تا بتوانم در طریق علم و معرفت قدم بردارم، ممنون و سپاسگزارم.
بر خود لازم میدانم از زحمات بی دریغ همسر فرهیخته‌ام که در تمامی مراحل انجام این تحقیق به اینجانب کمک نمودهاند و در این مدت با فراهم کردن آرامش فکری و آسایش روحی، بسیاری از دشواریهای را بر من آسان نمودند، صمیمانه و با تمام وجود متشکرم واز خانواده گرانقدر ایشان کمال تقدیر را دارم.
از خواهران عزیزم ممنونم، آنان که نفس خیرشان و دعای روح پرورشان بدرقه ی راهم بود.چگونه سپاس گویم مهربانی و لطف شما را که سرشار از عشق و یقین است.
اساتید راهنما و مشاور، چگونه سپاس گویم تأثیر علم آموزی شما را که چراغ روشن هدایت را بر کلبه ی محقر وجودم فروزان ساخته است. آری در مقابل این همه عظمت و شکوه شما مرا نه توان سپاس است و نه کلام وصف. از استاد راهنمای عزیز و ارجمند، آقایدکتر الوانینژاد که همواره با راهنماییهای ارزنده، انجام مراحل مختلف این پژوهش را تسهیل نمودند سپاسگزارم و از اساتید مشاور و گرامی آقایاندکتر علیرضا صالحی و دکتر پیام فیاضکه همیشه دلسوزانه پشتیبان اینجانب بودهاند، کمال تشکر را دارم. تمام روزهایی را که تحت راهنمایی، مشاوره و نظارت ایشان مشغول بهکار بودم، سرشار از آموختن توأم با علم و اخلاق بود. سپاسگزاری خود را از داور محترم این پایان نامه و استاد ارجمندم سرکار خانم دکتر رقیه ذوالفقاری بهخاطر تمامی همراهیها و همیاریهایش ابراز میدارم.
همچنین بر خود لازم میدانم از آقای دکتر جواد رحیمیان کارشناس محترم اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کهگیلویه و بویراحمد که در مراحل مختلف این پژوهش یاریگر اینجانب بودند، سپاسگزاری نموده و پیروزی ایشان را در تمامی مراحل زندگی آرزومندم. همچنین از خانمها، مهندس کرمی، حاجیزاده و مولوی مسئول آزمایشگاه مرکزی، ژنتیک و خاکشناسی و اعضاء محترم هیئت علمی گروه جنگلداری که همواره لطفشان شامل حال بنده بود قدردانی می‎نمایم. یاد و خاطره همکلاسیهای عزیز و گرامیام را در مقطع کارشناسی ارشد را گرامی میدارم و از زحمات تک‎تک این عزیزان تشکر و قدردانی می‎نمایم. از کارشناس محترم تحصیلات تکمیلی دانشکده بخاطر تمامی زحماتی که در طی این دوره تحصیلی داشتهاند کمال قدردانی را دارم و برایشان در تمامی مراحل زندگی آرزوی خوشبختی و سعادت می‎نمایم.
خاطرات خوش لحظات بهیادماندنی معاشرت با همه این بزرگواران را همیشه و همه جا در ذهن می‎پرورانم و از درگاه ایزدمنان آرزوی سلامتی و توفیق روزافزون برایشان خواستارم.
- الها به من کمک کن تا بتوانم ادای دین کنم و به خواستهی آنان جامهی عمل بپوشانم.
- پروردگارا حسن عاقبت، سلامت و سعادت را برای آنان مقدرنما.
- خدایا توفیق خدمتی سرشار از شور و نشاط و همراه و همسو با علم و دانش و پژوهش جهت رشد و شکوفایی ایران کهنسال عنایت بفرما.

نام: احسان نام خانوادگ‍ی: حسینیان
مقطع تحص‍یلی: کارشناس‍ی ارشد رشته و گرایش: جنگلداری
استاد راهنما: سهراب الوانینژاد تاریخ دفاع: 30/02/1392

بررسی ساختار جنگل و خاک در دو تودهی تخریب شده و کمتر تخریب شده بلوط ایرانی در جنگلهای زاگرس جنوبی، (جنگلهای حوزهی یاسوج)
چک‍یده
مطالعه حاضر با هدف بررسی ساختار جنگلشناسی و خاک در دو تودهی طبیعی بلوط ایرانی با شدت دستخوردگی و تخریب متفاوت صورت گرفته است. برای رسیدن به این هدف ابتدا پس از جنگلگردشی در جنگلهای حوزهی شهرستان بویراحمد، دو تودهی جنگلی با وضعیت تخریبیافتگی متفاوت، تودهی با درجهی تخریب بیشتر (رویشگاه مختار) و تودهی کمترتخریبشده (رویشگاه سرآبتاوه) در مجاورت هم به فاصلهی تقریبی 10 کیلومتر انتخاب شدند. نمونهبرداری در دو تودهی مورد بررسی به روش تصادفیسیستماتیک با استفاده از شبکه آماربرداری 250×150 متر صورت گرفت. تعداد 47 قطعهنمونه با مساحت 1000 مترمربع در رویشگاه مختار، و در رویشگاه سرآبتاوه 52 قطعه نمونه برداشت شد. در قطعه نمونههای اصلی پارامترهای جنگلشناسی شامل نام و تعداد گونههای درختی و درختچهای، ارتفاع کل، ارتفاع تنه، ارتفاع تاج، قطر برابر سینه، قطر در ارتفاع 50 سانتیمتری از سطح زمین، قطر بزرگ و کوچک تاج اندازهگیری شد. جهت بررسی زادآوری گونههای درختی و درختچهای در مرکز هر قطعه نمونهی اصلی از یک میکروپلات 200 مترمربعی (به شعاع 8 متر) استفاده شد. به منظور مقایسهی خصوصیات فیزیکوشیمیایی خاک در دو تودهی مورد مطالعه، در هر یک از آنها بطور تصادفی تعداد 10 نمونه خاک از عمق 0 تا 20 سانتیمتری برداشت گردید. نتایج آنالیز واریانس نشان داد از لحاظ خصوصیات جنگلشناسی تعداد پایه، تعداد جستگروه، تعداد کل جست، ارتفاعکل، ارتفاع تنه، ارتفاع تاج، آشکوببندی، مساحت تاج و درصد تاجپوشش بین دو منطقهی مورد مطالعه تفاوت معنیداری وجود دارد. نتایج مقایسه میانگینها نشان داد که میانگین ارتفاع کل، ارتفاع تاج و آشکوب بندی در رویشگاه سرآبتاوه بیشتر از رویشگاه مختار بود، اما میانگین پارامترهای تعداد پایه، تعداد جست گروه، تعداد جست، ارتفاع تنه، مساحت تاج و درصد تاج در رویشگاه مختار بیشتر بود. نتایج آنالیز همبستگیها نشان داد در رویشگاه سرآبتاوه بین ارتفاع از سطح دریا و تعداد جست همبستگی منفی و معنی دار وجود داشت. در رویشگاه مختار بین ارتفاع از سطح دریا با پارامترهای درصد پوشش علفی، قطر برابر سینه، قطر در ارتفاع 5/0 متر، سطح مقطع برابر سینه، مساحت تاج و درصد تاج پوشش همبستگی مثبت و معنی دار و با تعداد پایه و تعداد جست گروه و تعداد جست همبستگی منفی و معنی دار وجود داشت. در رویشگاه مختار بین شیب با درصد پوشش علفی، ارتفاع کل، ارتفاع تنه و ارتفاع تاج درخت همبستگی منفی و معنی دار وجود داشت. نمودار توزیع تعداد درختان بلوط ایرانی در طبقات قطری در هر دو توده به صورت چوله به راست و حالت کمشونده دارد که نشان دهنده تودههای ناهمسال و نامنظم است. نتایج آنالیز واریانس فاکتورهای خاکی در دو رویشگاه نشان داد از لحاظ فاکتورهای pH، ماسه، مقدار ماده آلی، سیلت درشت و سیلت ریز بین دو رویشگاه اختلاف معنیداری وجود دارد به طوری که مقدار pHو ماسه در رویشگاه مختار و مقدار مقدار ماده آلی، سیلت درشت و سیلت ریز در رویشگاه سرآبتاوه بیشتر بود. نتایج بررسی تنوع زیستی نشان داد از لحاظ کلیهی شاخصهای غنا، تنوع و یکنواختی بین دو توده اختلاف معنیداری وجود دارد که به استثناء شاخص سیمپسون، سایر شاخصها در رویشگاه سرآبتاوه بالاتر بود. نتایج زادآوری نیز نشان داد که در رویشگاه سرآبتاوه برای 11 گونهی درختی و درختچهای و در رویشگاه مختار برای 7 گونهی درختی و درختچهای زادآوری در میکروپلاتها مشاهده گردید. طبق نتایج بدست آمده در سرآبتاوه، 72/35 درصد نهالها دانهزاد و 28/64 درصد آنها شاخهزاد بودند، اما در رویشگاه مختار 58/5 درصد نهال به صورت دانهزاد و 42/92 درصد نهالها شاخهزاد بودند. در منطقه کمترتخریبشده سرآبتاوه، صفات رویشی مساحت تاج، تعداد جست، تعداد جستگروه و تعداد پایه همبستگی مثبت و معنیداری با تعداد زادآوری بلوط داشتند. اما در منطقه مختار، سطح مقطع برابر سینه و مساحت تاج همبستگی منفی با تعداد زادآوری داشتند. بهطور کلی نتایج زادآوری نشان داد که در هر دو رویشگاه مورد بررسی وضعیت زادآوری بسیار ضعیف و نگران کننده است. نتایج آنالیز واریانس و مقایسهی میانگین عوامل غیر زنده در دو تودهی مورد مطالعه نشان داد که از لحاظ عوامل تخریب چرای دام، شاخهزنی و بهرهبرداری غیرمجاز تفاوت معنیداری بین دو رویشگاه وجود دارد بهطوری که میانگین حضور این عوامل در رویشگاه مختار بیشتر از رویشگاه سرآبتاوه بود. همچنین نتایج آنالیز تجزیه به مولفههای اصلی نشان داد که بر اساس پارامترهای رویشی گونههای موجود دو رویشگاه مورد مطالعه قابل تفکیک نبوده و درصد ضریب کاپا پایین بدست آمد. نتایج کلی این تحقیق نشان میدهد که در رویشگاه سرآبتاوه که از سال 1382 تحت طرح صیانت جنگلها به صورت قرق درآمده است، از لحاظ اکثرشاخصهای تنوع زیستی و زادآوری وضعیت بهتری را نسبت به رویشگاه مختار نشان میدهد. با توجه به تفاوت ساختار افقی و عمودی در دو توده مورد بررسی میتوان نتیجه گیری کرد که مسلما ساختار افقی و عمودی جنگل طی 10 سال قرق جنگل تغییر محسوسی نمیکند و این تفاوت در ساختار افقی و عمودی دو توده مورد بررسی به تفاوتهای طولانی مدت در دو توده برمیگردد، که این تفاوتها ممکن است تفاوتهای رویشگاهی و یا دخالتهای انسانی باشند.
واژههای کلیدی: ساختار جنگل، خاک، تودهی تخریبشده، تودهی کمترتخریبشده، بلوط ایرانی، یاسوج

د

فهرست مطالب
عنوان . صفحه
TOC \o "1-5" \h \z \u فصل اول- مقدمه و کلیات11-1- مقدمه11-2- کلیات61-2-1- ساختار61-2-2- ویژگیهای ساختاری71-2-3- ویژگیهای عمومی بلوط ایرانی81-2-3-1- گسترشگاه گونه بلوط ایرانی81-2-3-2- ویژگیهای اکولوژیک بلوط ایرانی91-2-3-3- ویژگیهای جنگلشناسی بلوط ایرانی91-2-4- مصارف و کاربردهای بلوط ایرانی:111-2-5- عوامل تخریب در جنگلهای زاگرس121-2-6- خاک121-2-6-1- خصوصیات فیزیکی خاک131-2-6-2- خصوصیات شیمیایی خاک141-2-6-2-1- pH141-2-6-2-2- پتاسیم151-2-6-2-3- سدیم خاک151-2-6-2-4-EC151-2-6-2-5- آهک161-2-6-2-6- ماده آلی161-2-6-2-6- فسفر161-2-7- تنوع زیستی171-2-7-1- شاخصهای تنوع زیستی181-2-7-2- شاخص‌ها و نمایه‌های ریاضی برای اندازه‌گیری تنوع181-2-7-2-1- شاخص‌های تنوع گونه‌ای181-2-7-2-2- شاخص‌های غنای گونه‌ای191-2-7-2-3- شاخص یکنواختی19فصل دوم- سابقه تحقیق212-1- مطالعات انجام شده در زمینهی ساختار جنگل212-2- مطالعات انجام شده در زمینهی خاک جنگل262-3- مطالعات انجام شده در زمینهی تنوع زیستی و زادآوری29I

فصل سوم- مواد و روشها333- 1- منطقه مورد مطالعه333-1-1- اطلاعات هواشناسی343-1-2- اطلاعات زمین شناسی353-2- روش انجام کار373-2-1- روش نمونهبرداری373-2-2- روش محاسبه پارامترهای جنگلشناسی373-2-3- روش مطالعه تنوع زیستی393-2-4- محاسبهی شاخص ارزش اهمیت (IVI)403-2-5- روش نمونهبرداری خاک413-2-6- روش آزمایشگاهی خصوصیات شیمیایی و فیزیکی خاک413-2-6-1- اندازهگیریpH خاک413-2-6-2- اندازه‌گیری هدایت الکتریکیEC خاک423-2-6-3- اندازه‌گیری پتاسیم قابل جذب423-2-6-4- اندازه گیری کربن آلی (مواد آلی خاک)423-2-6-5- اندازه‌گیری میزان آهک خاک (درصد کربنات کلسیم تبادلی خاک)433-2-6-6- اندازه‌گیری سدیم خاک443-2-6-7- تعیین بافت خاک به روش هیدرومتری443-2-6-8- اندازه‌گیری فسفر قابل جذب خاک453- 3- روش تجزیه و تحلیل دادهها463- 3- 1- آنالیز آماری463-3-2- آنالیز پارامترهای ساختار جنگل473-3-3- آنالیز خاک473-3-4- آنالیز دادههای تنوع زیستی483-3-5- آنالیز دادههای زادآوری48فصل چهارم- نتایج494-1- بررسی ساختار جنگل504-1-1- نتایج بررسی ساختار افقی جنگل594-1-1-نتایج پراکنش درختان در طبقات قطری614-1-2- ساختار عمودی توده:634-2- نتایج بررسی خاک704-3- نتایج بررسی تنوع زیستی754-4- نتایج زادآوری گونه‌های درختی و درختچه‌ای804-5- نتایج عوامل غیر زنده (عوامل تخریب)844-6- نتایج عوامل رویشی85فصل پنجم: بحث و نتیجهگیری925-1- ساختار92II
5-1-1- ساختار افقی92
5-1-2- ساختار عمودی945-2- بررسی خاک965-3- بررسی تنوع زیستی985-4- زادآوری1025-5- نتیجهگیری کلی106پیشنهادات109منابع مورد استفاده110
III

فهرست جدولها
عنوان . صفحه
جدول 1-1- گونههای همراه بلوط ایرانی................................................................................................................ 11
جدول 3-1- موقعیت جغرافیایی استان کهگیلویه و بویراحمد و شرایط اقلیمی محدوده مورد مطالعه......................... 35
جدول 3-2- فرمولهای مربوط به شاخصهای تنوع زیستی ................................................................................... 39
جدول 3-3- طبقهبندی عوامل محیطی.................................................................................................................. 40
جدول 3-4- فرمولهای مورد استفاده برای تعیین شاخص ارزش اهمیت................................................................. 41
جدول 4-1- گونههای درختی و درختچهای موجود در دو رویشگاه تخریبشده و کمترتخریبشده........................... 49
جدول 4-2- مقایسه میانگین از لحاظ تراکم و صفات رویشی درختان بلوط ایرانی در دو رویشگاه مورد مطالعه.......... 50
جدول4-3- مقایسهی میانگین برخی از مؤلفههای ساختاری دو رویشگاه سرآبتاوه و مختار....................................... 51
جدول 4-4- همبستگی اسپیرمن بین پارامترهای رویشی درختان بلوط ایرانی در رویشگاه سرآبتاوه ......................... 52
جدول 4-5- مقایسه همبستگی اسپیرمن بین پارامترهای رویشی درختان بلوط ایرانی در رویشگاه مختار ................. 53
جدول 4-6- همبستگی بین پارامترهای رویشی درختان با عوامل محیطی در دو رویشگاه سرآبتاوه و مختار................54
جدول4-7- آنالیز واریانس پارامترهای رویشی بلوط ایرانی با عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه سرآبتاوه ....................... 55
جدول4-8- آنالیز واریانس پارامترهای رویشی بلوط ایرانی در عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه مختار........................... 56
جدول4-9- آنالیز واریانس ناپارامتریک پارامترهای رویشی در ارتباط با عوامل فیزیوگرافی در منطقهی سرآبتاوه ....... 56
جدول 4-10- آنالیز واریانس ناپارامتریک پارامترهای رویشی در ارتباط با عوامل فیزیوگرافی در منطقهی مختار ........57
جدول 4-11- مقایسه میانگین دانکن بین پارامترهای رویشی در عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه سرآبتاوه ................ 57
جدول 4-12- مقایسه میانگین دانکن بین پارامترهای رویشی در عوامل فیزیوگرافی مختلف در رویشگاه مختار ........ 58
جدول4-13- فراوانی تعداد پایههای مربوط به هر گونه درختی در دو رویشگاه جنگلی ............................................ 59
جدول 4-14- فراوانی پایههای دانهزاد مربوط به هر گونه درختی و درختچهای در دو رویشگاه مورد مطالعه.............. 60
جدول 4-15- فراوانی پایههای شاخهزاد (جستگروه) مربوط به هر گونه درختی و درختچهای دو رویشگاه مورد مطالعه................................................................................................................................................................... 60
جدول 4-16- فراوانی تعداد جست مربوط به هر گونه درختی در رویشگاه .............................................................. 61
جدول 4-17- فراوانی تعداد متوسط جست در جستگروه مربوط به هر گونه درختی و درختچهای در رویشگاه......... 61
جدول 4-18- پراکنش میانگین تعداد پایههای بلوط در هکتار در طبقات قطری 5 سانتیمتری ............................... 61
جدول 4-19- متوسط قطر برابر سینه (سانتیمتر)، سطح مقطع برابر سینه (سانتیمتر مربع) برای بلوط ایرانی در هر توده در پلات................................................................................................................................................................. 63
جدول 4-20- میانگین ارتفاع کل درختان در رویشگاه به تفکیک گونه.................................................................... 63
جدول 4-21- پراکنش فراوانی در هکتار در طبقات ارتفاع درختان بلوط ایرانی........................................................ 64
جدول 4-22- پراکنش سطح مقطع برابر سینه در هکتار(مترمربع) با طبقات ارتفاع درختان بلوط ایرانی................... 67
جدول 4-23- میانگین درصد تاجپوشش درختان در هکتار به تفکیک گونه...............................................................67
IV
جدول 4-24- پراکنش تعداد در طبقههای قطر تاج گونههای بلوط ایرانی، کیکم و زالزالک در دو رویشگاه..................68

جدول 4-25- نتایج مقایسهی میانگین (T-test) خصوصیات فیزیکی شیمیایی خاک در دو رویشگاه مورد مطالعه... 70
جدول 4-26- نتایج آنالیز واریانس بین تغیرهای فیزیکوشیمیایی خاک با تحت تأثیر سطح دریا به تفکیک رویشگاه. 71
جدول 4-27- نتایج مقایسه میانگین دانکن ویژگیهای فیزیکوشیمیایی خاک در ارتفاعات مختلف ارتفاع از سطح دریا در رویشگاه سرآبتاوه.................................................................................................................................................... 71
جدول 4-28- نتایج مقایسه میانگین دانکن ویژگیهای فیزیکوشیمیایی خاکدر ارتفاعات مختلف ارتفاع از سطح دریا در رویشگاه مختار....................................................................................................................................................... 72
جدول 4-29- نتایج همبستگی پیرسون بین عوامل خاکی و ارتفاع از سطح دریا....................................................... 72
جدول 4-30- نتایج همبستگی پیرسون بین عوامل خاکی با همدیگر در رویشگاه سرآبتاوه....................................... 73
جدول 4-31- نتایج همبستگی پیرسون بین عوامل خاکی با همدیگر در رویشگاه مختار........................................... 73
جدول 4-32- نتایج همبستگی پیرسون بین پارامترهای رویشی با عوامل خاکی در رویشگاه سرآبتاوه....................... 74
جدول 4-33- نتایج همبستگی پیرسون بین پارامترهای رویشی با عوامل خاکی در رویشگاه مختار .......................... 75
جدول 4-34- نتایج مقایسه میانگین در دورویشگاه سرآبتاوه و مختار از لحاظ شاخصهای تنوع زیستی.................... 76
جدول 4-35- نتایج آنالیز واریانس بین شاخصهای تنوع زیستی در ارتباط با عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه سرآبتاوه................................................................................................................................................................. 77
جدول 4-36- نتایج آنالیز واریانس بین شاخصهای تنوع زیستی در ارتباط با عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه مختار.................................................................................................................................................................... 78
جدول 4-37- نتایج مقایسه میانگین دانکن بین شاخصهای تنوع زیستی با فاکتورهای محیطی در رویشگاه سرآبتاوه................................................................................................................................................................. 78
جدول 4-38- نتایج مقایسه میانگین دانکن بین شاخصهای تنوع زیستی با فاکتورهای محیطی در رویشگاه مختار.................................................................................................................................................................... 79
جدول 4-39- نتایج همبستگی اسپیرمن بین شاخصهای تنوع زیستی با عوامل محیطی در دو رویشگاه سرآبتاوه و مختار.................................................................................................................................................................... 80
جدول 4-40- رتبهبندی گونههای درختی بر اساس شاخص ارزش اهمیت (IVI)...................................................... 80
جدول 4-41- تعداد زادآوری در هر رویشگاه به تفکیک گونه................................................................................... 81
جدول 4-42- میانگین ارتفاع نهال در هر رویشگاه به تفکیک گونه.......................................................................... 81
جدول 4-43- نتایج مقایسه میانگین مربوط به زادآوری بلوط ایرانی بین دو رویشگاه................................................ 82
جدول 4-44- نتایج آنالیز واریانس بین پارامترهای زادآوری بلوط ایرانی با عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه سرآبتاوه................................................................................................................................................................. 82
جدول 4-45- نتایج آنالیز واریانس بین پارامترهای زادآوری بلوط ایرانی با عوامل فیزیوگرافی در رویشگاه مختار....... 82
جدول 4-46- نتایج همبستگی اسپیرمن بین پارامترهای رویشی درختان بلوط ایرانی با تعداد زادآوری..................... 83
جدول 4-47- نتایج همبستگی اسپیرمن بین پارامترهای زادآوری بلوط ایرانی با عوامل محیطی در دو رویشگاه ..............................................................................................................................................................................83
جدول 4-48- جدول طبقه‌بندی پلات‌ها در دو منطقهی سرآبتاوه و مختار بر اساس مدل رگرسیون لجستیک با استفاده از عوامل غیرزنده.................................................................................................................................................... 85
جدول 4-49- طبقه‌بندی پلات‌ها در دو منطقه سرآبتاوه و مختار بر اساس مدل رگرسیون لجستیک با استفاده از عوامل رویشی................................................................................................................................................................... 89
V
جدول 4-50- ارزش ویژه توجیه شده توسط هر یک از محورهای صفات رویشی...................................................... 90
جدول 4-51- نتایج طبقهبندی پلاتها در دو منطقهی مورد مطالعه بر اساس آنالیز تابع تشخیص با استفاده از عوامل رویشی................................................................................................................................................................... 91
جدول 4-52- ضرائب تابع تشخیص بر اساس مولفه های انالیز تجزیه به مولفه های اصلی......................................... 91
VI
جدول 5-1- تقسیمبندی دفتر فنی سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور برای مقایسه بررسیهای کمی تجدید حیات...................................................................................................................................................................103

فهرست شکلها
عنوان صفحه
شکل 3-1- موقعیت منطقه مورد مطالعه در کشور و در استان در استان کهگیلویه و بویراحمد................................. 34
شکل 3-2- نمودار آمبروترمیک منطقه مورد مطالعه .............................................................................................. 35
شکل 4-1- نمودار میانگین تعداد پایههای شمارش شده در هکتار در هر رویشگاه ................................................ 60
شکل 4-2- نمودار پراکنش تعداد در هکتار بلوط ایرانی در طبقات قطری 5 سانیمتری مربوط به منطقه جنگلی سرآبتاوه................................................................................................................................................................. 62
شکل 4-3- نمودار پراکنش تعداد پایههای باوط در هکتار طبقات قطری 5 سانیمتری مربوط به منطقه جنگلی مختار.................................................................................................................................................................... 62
شکل 4-4- نمودار پراکنش درختان بلوط ایرانی در طبقات ارتفاعی......................................................................... 64
شکل 4-5- نمودار رابطهی بین قطر برابر سینه (سانتیمتر) و ارتفاع (متر) درختان بلوط ایرانی در رویشگاه سرآبتاوه... ..............................................................................................................................................................................65
شکل 4-6- نمودار رابطهی بین قطر برابر سینه (سانتیمتر) و ارتفاع (متر) درختان بلوط ایرانی در رویشگاه مختار.................................................................................................................................................................... 65
شکل 4-7- نمودار رابطه بین قطر برابر سینه (سانتیمتر) و مساحت تاج (متر مربع) درختان بلوط ایرانی در رویشگاه سرآبتاو.................................................................................................................................................................. 66
شکل 4-8- نمودار رابطه بین قطر برابر سینه (سانتیمتر) و مساحت تاج (متر مربع) درختان بلوط ایرانی در رویشگاه مختار.................................................................................................................................................................... 66
شکل 4-9- نمودار پراکنش سطح مقطع برابر سینه (مترمربع در هکتار) با طبقات ارتفاع درختان بلوط ایرانی..................................................................................................................................................................... 67
شکل 4-10- پراکنش تعداد در طبقههای قطر تاج بلوط ایرانی، کیکم و زالزالک ...................................................... 69
شکل 4-11- نمودار میانگین شاخصهای تنوع زیستی به تفکیک رویشگاه ............................................................. 76
شکل 4-12- میانگین حضور عوامل غیرزنده (عوامل تخریب) در دو تودهی مورد مطالعه........................................... 84
شکل 4-13- میانگین حضور عوامل رویشی تراکم پایه در دو تودهی مورد مطالعه..................................................... 86
شکل 4-14- میانگین حضور عوامل رویشی ارتفاع در دو تودهی مورد مطالعه........................................................... 87
شکل 4-15- میانگین حضور عوامل رویشی قطر در دو تودهی مورد مطالعه ............................................................ 87
شکل 4-16- میانگین حضور عوامل رویشی سطح مقطع برابر سینه در دو تودهی مورد مطالعه ................................ 88
VII

فصل اول
مقدمه و کلیات1-1- مقدمه
جنگل‌ها به عنوان یکی از غنیترین عرصههای طبیعی، دربردارندهی حدود 65 درصد گونههای خشکیزی هستند (پیله ور و همکاران، 1389) و بیشترین تنوع گونهای را برای گروههای تاکزونومیک متعددی مانند پرندگان، بیمهرگان و میکروبها فراهم میکنند (لیندن مایر و همکاران، 2006). در حال حاضر 46 درصد از جنگلهای دنیا به کاربریهای دیگر تبدیل شدهاند، فقط 22 درصد از جنگلهای اولیه یا 40 درصد از جنگلهای باقیمانده در سطح دنیا به صورت دستنخورده باقی ماندهاند (برایانت و همکاران، 1997). حفاظت از این گنجینهی ارزشمند با توجه به تنگناهای اجرایی و محدودیت امکانات نیازمند برنامهریزی براساس اولویت حفاظتی پوششهای گیاهی مختلف میباشد. ایران با دارا بودن مساحتی بالغ بر12 میلیون هکتار جنگل، یکی از کشورهای فقیر از لحاظ پوشش جنگلی است که سهم زاگرس از این منابع جنگلی حدود 5 میلیون هکتار میباشد که بیش از 40 درصد جنگلهای کشور را به خود اختصاص داده است (صالحی، 2009).
جنگلهای زاگرس از آذربایجان غربی (شهرستان پیرانشهر) تا فارس (حوالی فیروزآباد) در نواری به پهنای 7 درجه عرض جغرافیایی و 5/7 درجه طول جغرافیایی، با قدمتی 5 هزار ساله استقرار یافتهاند (یوسفی و همکاران، 1381). جنگلهایی که گستره آن 10 استان کشور را در امتداد رشتهکوههای زاگرس (جهت شمال غرب به جنوب شرق) با طول متوسط 1300 کیلومتر و عرض متوسط 200 کیلومتر درنوردیده است.
جنگلهای زاگرس در استانهای آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه، لرستان، ایلام، فارس، خوزستان، اصفهان، چهارمحال بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد پراکنده شدهاند که در این میان، کمترین سهم از پوشش جنگلی زاگرس با 5/4 درصد، متعلق به استانهای خوزستان و آذربایجان غربی بوده (یعنی تنها 5/4 درصد از مساحت استانهای مزبور را جنگل پوشانده است) و بالاترین سهم آن به استان کهگیلویه و بویراحمد (57 درصد) تعلق دارد (فتاحی، 1373).
جنگلهای زاگرس از دیرباز در معرض آسیبهای فراوان بودهاند. آسیبهایی که موجب محو جنگل در قسمتهایی از آن و باعث سیر قهقرایی در قسمتهای دیگر گردیده است. فضای بازی که هم اکنون در این جنگلها مشاهده میشود تنها منبعث از خشکی نیست و آسیبهای وارده به این جنگلها در طول قرنهای متمادی نیز سهمی در این تنکی جنگلها دارد.
جنگلهای زاگرس از نظر حفاظت آب و خاک، تنوّع زیستی و ارزشهای پناهگاهی از اهمیت انکار نشدنی برخوردار هستند. وجود گونههای متنوع گیاهی و جانوری، این منطقه را از سایر مناطق متمایز ساخته و توجه اکثر محققین علوم زیستی را به خود معطوف داشته است. شاخص تنوع گونهای، از شاخصهای مهم تنوعزیستی است که در ارزیابی زیستگاهها از آن استفاده میشود و مقدار آن به ثبات محیطزیست آن بستگی دارد. از آنجا که این ثبات در اجتماعات و اکوسیستمهای مختلف متفاوت است، وضعیت تنوع گونهای نیز در این مناطق دستخوش تغییرات محیطی میشود. بههمین دلیل محاسبهتنوع گونهای اهمیت زیادی در ارزیابی عملکرد و دخالت انسان در سیستمهای طبیعی دارد. در واقع، هر سیستم زمانی پایدار است که گونههای تشکیلدهندهی آن در طی زمان حفظ شوند و نیز جمعیت افراد تشکیلدهندهی آن دچار نوسانات زیاد نشود (اردکانی، 1385). حفاظت بهعنوان عاملی مهم، نقشی تعیینکننده در غنا و تنوعزیستی گیاهی دارد. رویشگاهی که تنوعزیستی بیشتری داشته باشد، پایداری اکولوژیکی و حاصلخیزی بیشتری را خواهد داشت و یک اکوسیستم پایدار خواهد بود (اسمیت، 1996).
با توجه به جایگاه ویژهی جنگلهای زاگرس در پهنهی رویشی ایران و اهمیت حفظ و مدیریت تنوعزیستی آن به عنوان یکی از مهمترین و برجستهترین سیماهای طبیعی ایران، احیاء جنگلهای زاگرس امری لازم و ضروری است ولی احیاء جنگلها با توجه به ساختار اجتماعی اقتصادی جامعه جنگل نشین غرب کشور که تنها به دامداری و کشاورزی وابسته است امری مشکل و در بسیاری موارد غیر ممکن شده است.
در ایران بیشترین تعداد گونههای بلوط در رشته کوه زاگرس پراکنده شدهاند و فراوانترین آنها گونه بلوط غرب (بلوط ایرانی) است که وجه تسمیه جنگلهای بلوط غرب به همین خاطر است (حسینی و همکاران، 1387).
گونهی بلوط ایرانی از شمال غربی تا جنوب شرقی سلسله جبال زاگرس در تمام جهات و ارتفاعات و بر روی انواع خاکها گسترش دارد (فتاحی، 1387). بهرغم مقاومت زیاد آن در برابر عوامل مخرب بیشتر از سایر گونهها مورد تخریب قرار گرفته و فرم تودههای آن از دانهزاد به شاخهزاد تبدیل شده است (یوسفی و همکاران، 1381). نظر به اهمیت و جایگاه این جنگلها از نظر گونههای گیاهی و جانوری، ذخایر ژنتیکی، مراتع زیراشکوب و مسائل اقتصادی و اجتماعی و غیره، برای دستیابی به توسعهی پایدار و حفاظت از این اکوسیستمهای طبیعی و تنوع زیستی آنها لازم است مطالعات کارآمد در این راستا در جهت شناخت ساختار جنگلها و عوامل موثر بر آنها صورت پذیرد. به دلیل درجات مختلفی از تخریب یا دستخوردگی در تودههای جنگلی بلوط ایرانی، این تودهها از لحاظ ساختار جنگل نیز وضعیت متفاوتی دارند. تخریب میتواند به عنوان کاهش سود رسانی جنگل یا کاهش کیفیت جنگل، یا به عنوان وضعیتی که جنگل قادر نباشد نقشهای خود را به خوبی انجام دهد تعریف شود (هیتیمانا و همکاران، 2004). پایش تغییرات تخریب جنگل به صورت کمی امری مشکل و پیچیده است و اغلب آن را به طور غیرمستقیم و با توجه به تأثیراتی که روی اکوسیستم میگذارد همانند تغییر ترکیب گیاهی، تنوع گونهای، حاصلخیزی خاک و خصوصیات زادآوری و به طور کلی ساختار جنگل مورد مطالعه قرار میدهند (هیتیمانا و همکاران، 2004).
توصیف کمی ساختار جنگل میتواند به عنوان قابل استفادهترین ابزار در مدیریت پیشرفته جنگل در نظر گرفته شود. ساختار جنگل منبع مناسبی از اطلاعات مختلف برای استفاده مدیران جنگل فراهم آورد (کینت و همکاران، 2000). مدیر این امکان را مییابد که قبل از دخالت در توده، شناخت مناسبی از آن داشته باشد و با اطمینان بیشتری دخالت در توده را انجام دهد، به طوری که روند مدیریت در جهت بهبود وضعیت کمی و کیفی توده پیش برود (آقاخانی و متاجی، 1388). هنگامی که از ساختار پوشش گیاهی صحبت میشود، چگونگی پراکنش و اسقرار گیاهان تشکیلدهندهی آن را نسبت به یکدیگر مد نظر داریم، بیتردید با چنین دیدی به تمیز و تشخیص ساختار عمودی یا اشکوببندی و ساختار افقی هدایت میشویم (عطری، 1376). در مجموع شناخت ساختار جنگل و پیچیدگیهای آن از موارد مهم و ضروری در مدیریت منابع جنگلی میباشد (امیری و همکاران، 1387). بر اساس تعریف مهاجر(1385)، ساختار در حقیقت ساختمان (عمودی- افقی) و ترکیب و تنوع تودههای جنگلی را مشخص میکند. توده جنگلی یا به طور کلی جنگل همانند یک ساختمان دارای اشکال متفاوتی در مقاطع مختلف (طولی- افقی) میباشد. برای شناخت، مطالعه و برنامهریزی دقیق تودههای جنگلی میباید خصوصیات و مشخصات آنها را از مقاطع مختلف بررسی کرد. مدیریت یک جنگل با کنترل ساختار افقی توده (سن، اندازه تراکم) و ساختار عمودی جنگل (اندازه و نظم مکانی درختان) قابل اجرا میباشد زیرا مفهوم ساختار جنگل نسبت به ترکیب گونهای دارای اهمیت بیشتری است (اسمیت، 1986). تعیین ساختار و ترکیب هر توده با خصوصیات جنگلشناسی که شامل: آمیختگی، سن، ساختار عمودی، ساختار افقی، وجود یا عدم وجود روزنه، تاج پوشش، انبوهی، وجود یا عدم وجود زادآوری یا زیراشکوب درختی و درختچه‌ای است، میتواند ما را در دستیابی به یک مدیریت مناسب و فراگیر یاری نماید (صالحی شانجانی و ثاقب طالبی،2004). سطح مقطع برابر سینه، پارامتر بسیار مفیدی برای به کمیت درآوردن ساختار تودههای جنگلی است (مهدیانی و همکاران، 1391). از نظر سنی دو ساختار عمدهی همسال و ناهمسال وجود دارد. در ساختار همسال توده جنگلی درختان از نظر ارتفاعی موقعیت نسبتاً پایداری دارند و از نظر دامنه پراکنش قطری محدود میباشند. در یک توده همسال پراکنش اغلب درختان نزدیک به میانگین قطری بوده و با دور شدن از میانگین تعداد در قطرهای بالاتر و پایینتر کاهش مییابد. توزیع قطری تودههای همسال از قوانین خاصی پیروی مینماید و غالباً به صورت یک توزیع چوله شده تقریباً نرمال است (فلاح،1379). در یک تودهی ناهمسال، درختان دارای سنین مختلف و اندازههای متفاوت از نونهال تا درختان کهنسال میباشند. در جنگل ناهمسال درختان از نظر ارتفاعی در اشکوبهای مختلف دیده میشوند. در نتیجه اگر پروفیلی از مقطع عمودی جنگل تهیه گردد، نامنظم به نظر میرسد. اغلب گونههای بردبار به سایه تمایل به تشکیل تودههای ناهمسال دارند. توزیع قطری شاخص برای تودههای ناهمسال یک توزیع کم شونده است به این صورت که تعداد درختان کم قطر در آن خیلی زیاد است و با افزایش قطر، فراوانی تعداد نیز کاهش مییابد (فلاح،1379). منظور از ساختار عمودی یک جنگل شامل تفاوتهای موجود بین لایههای روی زمین و تاج پوشش میباشد (بورگرون ، 1983). برای شناخت ساختار عمودی توده جنگل مشخصههای ارتفاع باید اندازهگیری شود تا تعداد اشکوبها مشخص گردد (مروی مهاجر ،1385).
از لحاظ عمودی، جنگل‌ها به لایههای پوشش گیاهی با ارتفاعات مختلف و گونههایی با تاج پوششهای متفاوت که فضا را اشغال کردهاند تقسیمبندی میشوند (ویتاکر، 1975). صفات مورد استفاده برای مطالعهی ساختار عمودی شامل ارتفاع توده، وضعیت اشکوب بندی، چگونگی تراکم برگ درختان و وضعیت سایه اندازی تاج درخت و اندازهی تاج هر درخت می‌باشد (ریچارد، 1981؛ برونینگ، 1983؛ بروور و همکاران، 1990) در حالی که ساختار افقی در یک جنگل به پراکنش گونههای مختلف درختان در طبقات قطری به صورت گروهی یا انفرادی میپردازد (داویس و جانسون ، 1987؛ فیلیپ، 1994). برای شناخت ساختار افقی تودهی جنگل فاکتورهایی همچون درصد تاج پوشش و تأثیر آن، نوع یا مبدا ترکیب، سن، شکل و تراکم تودههای جنگلی باید اندازهگیری شود (مروی مهاجر،1385).
پراکنش درختان در طبقات قطری میتواند برای ارزیابی میزان تخریب و جهت یافتن گرایش الگوهای زادآوری در جنگل مورد استفاده قرار گیرد (پورتر و همکاران، 1996)
تنوع خاک در زاگرس نیز از نکات بارز این ناحیه رویشی است، همزمان با تخریب این جنگلهای کهن، تخریب خاک آن نیز سرعت گرفته است. خاک به عنوان نظامی پویا تحت تأثیر فرآیندهای زمین شناختی، فعالیتهای زیستی، آب شناختی و آب و هوایی قرار دارد (فتاحی و همکاران، 1379) و به عنوان بخش مهمی از اکوسیستم، نقش مهمی در توسعه و پراکنش گیاهی دارد (حیدری، 1386). جنگلها اثرات مهمی بر روی خصوصیات فیزیکی و شیمیایی و نقش مهمی در ذخیره کربن و نیتروژن خاک در درازمدت دارند. مطالعه مواد آلی خاک برای درک چرخه کربن و نیتروژن و الگوی کنترل حاصلخیزی خاک مهم بوده و کیفیت این مواد در کنترل چرخه کربن و مواد معدنی در خاکهای جنگلی دارای اهمیت بسزایی میباشد. ماده آلی یکی از قسمتهای مهم خاک محسوب میشود که مقدار و نوع آن تحت تأثیر عوامل اقلیمی و پوشش گیاهی است (حیدری، 1386). تبدیل جنگل به مرتع ممکن است منجر به تغییرات اساسی در کیفیت مواد آلی خاک شود.
قابل توجه است که هرگونه تغییری در پوشش گیاهی و یا ساختار جنگل در یک منطقه ممکن است باعث به وجود آمدن تغییرات طولانی مدت و شدید در شرایط خـاک گردد، به طوری که حتی در یک دوره زمانی طولانی هم این خـاک نتواند به شرایـط اولیهاش برگردد. قطع درختان جنگلی، چرای مفرط دام و تغییرات در محدودهی اراضی جنگلی، موجب تغییرات منفی در خواص فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی خاک در ایران شده است (حاجعباسیو همکاران، 1997).
از طرفی برای بقاء هر نوع پوشش گیاهی بهویژه برای بقاء و امکان بهرهدهی درختان جنگلی، همیشه امکان زادآوری اهمیت ویژهای را در احیاء جنگل دارا میباشد. روی هم رفته شرایط طبیعی رویش و زادآوری، چه از نظر شرایط آب و هوایی، چه از نظر درختان موجود جنگلی، چه از نظر شرایط خاک برای زادآوری طبیعی و احیاء جنگلها به صورت طبیعی و دانهزاد هنوز مساعد میباشد. اگر امکان این باشد که جنگل را حتی مدت نهچندان دراز قرق کرده و بتوان به حال خود باقی گذاشت به طوری که دخالتهای غیراصولی انسان از آن کنار باشد در آیندهی بسیار نزدیکی جنگلهای این منطقه، انبوهی لازم را به دست میآورد (طباطبایی و قصریانی، 1371). در عین حال میبایستی توجه داشت که در خاک جنگلهای زاگرس کمتر ممکن است نهالی بروید، زیرا بذر این درختان معمولاٌ زمین مساعدی برای روئیدن خود نمییابد (جزیره ای و ابراهیمی رستاقی، 1382) و از همین جاست که اهمیت مناطق قرق مشخص میگردد.
حفاظت بهعنوان عاملی مهم، نقشی تعیینکننده در مدیریت تنوعزیستی گیاهی دارد (مومنیپور، 1381). رویشگاهی که تنوعزیستی بیشتری داشته باشد، پایداری اکولوژیکی و حاصلخیزی بیشتری را خواهد داشت و یک اکوسیستم پایدار و پویا خواهد بود (اسمیت، 1996).
استان کهگیلویه و بویراحمد با وسعت 1626000 هکتار در جنوب غربی ایران واقع شده است. نزدیک به 900000 هکتار از مساحت استان را جنگل تشکیل میدهد که معادل 55 درصد وسعت استان میباشد (فتاحی، 1373). تنوع درختان جنگلی در این استان به گونهای است که 80 درصد آن را گونهی غالب بلوط ایرانی در بر گرفته است. با توجه به وسعت و پراکنش این گونه در جنگلهای استان و عدم وجود اطلاعات کافی در زمینهی ساختار جنگل در رویشگاههای مختلف به ویژه در رویشگاههای کمتر تخریب یافته، انجام این پژوهش ضروری به نظر میرسد. هدف از این تحقیق مقایسه و بررسی ساختار جنگل و خاک در دو تودهی تخریب شده و کمتر تخریب شده بلوط ایرانی در جنگلهای زاگرس جنوبی واقع در استان کهگیلویه و بویراحمد میباشد. نتایج این بررسی میتواند ما را در شناخت وضعیت ساختار جنگلشناسی و ارتباط آن با عوامل فیزیوگرافی و خاکی در این مناطق کمک نماید که این خود میتواند در روند برنامههای مدیریتی، اصلاحی و اقتصادی بسیار مؤثر باشد و همچنین در قالب این تحقیق میتوان به بررسی تأثیری که تخریب بر خصوصیات ساختار جنگلشناسی و خاک داشته است پرداخت. این تحقیق در جهت آگاهی از میزان تأثیر عوامل انسانی بر روی روند وضعیت جنگلها و دستیابی به روابطی قانونمند میان عوامل سازندهی اکوسیستم جنگلهای زاگرس جنوبی کشور و اعمال روشهای صحیح مدیریتی بهکار گرفته میشود. به طور کلی می‌توان گفت که تحقیق حاضر اهداف زیر را دنبال خواهد کرد:
اهداف:
تعیین ساختار افقی و عمودی توده های بلوط ایرانی در دو منطقه با شدت تخریب متفاوت، در جنگلهای زاگرس جنوبی.
مقایسهی شاخصهای تنوع، زادآوری و خصوصیات فیزیکوشیمیایی خاک در دو تودهی مورد مطالعه.
بررسی ارتباط عوامل محیطی در مناطق مورد مطالعه با مؤلفههای تشکیلدهندهی ساختار و تنوع گونهای.
فرضیهها:
از لحاظ مشخصههای ساختار افقی و عمودی جنگل، بین دو توده (توده با شدت تخریب بیشتر و توده کمتر تخریب شده) تفاوت معنیدار وجود دارد.
از لحاظ شاخصهای تنوع زیستی، زادآوری و خصوصیات فیزیکوشیمیایی خاک، منطقه با شدت تخریب کمتر (رویشگاه سرآبتاوه) از وضعیت بهتری برخوردار است.
در هر یک از مناطق مورد مطالعه مشخصه های ساختار جنگل و تنوع زیستی تحت تأثیر عوامل محیطی قرار دارند.
1-2- کلیات1-2-1- ساختارساختار در حقیقت ساختمان (عمودی- افقی) و ترکیب و تنوع تودههای جنگلی را مشخص میکند (مهاجر، 1385). تشریح ساختار جنگل خاص منجر به تعیین مجموعهای از پارامترها میشود که در هنگام استفاده از مدلهای توسعه جنگل به عنوان یک مرجع قابل استفاده هستند؛ ساختار جنگل یک منبع اطلاعاتی مناسب برای مدیر جنگل در رابطه با دینامیک جنگل، زیباشناختی و تولید چوب میباشد. دخالتها در جنگل تأثیر مستقیم بر روی ساختار جنگل دارد و با استفاده از تشریح ساختاری جنگل به کمک روشهای سریع و ساده میتوان به بررسی تأثیر دخالتهای انجام شده در جنگل و همچنین تکامل طبیعی آن بر روی ساختار مکانی و تنوع زیستی پرداخت (کینت و همکاران، 2000). هرگاه فراوانی کمیتهایی مثل تعداد، ارتفاع، تاجپوشش و ... در ازای طبقات قطری یا کلاسههایی از قطر، همراه با نوع و سهم هر عامل بررسی شود، ساختار مطالعه شده است (امینی، 1380).
1-2-2- ویژگیهای ساختاری
ویژگیهای ساختاری برای توصیف ساختار سهبعدی جنگلها استفاده میشوند (گلدنهیوز و همکاران، 1998). انتخاب ویژگیهای ساختاری در مطالعات بررسی شده گوناگون است. بررسی مطالعات مختلف نشان میدهد که مجموعهی قطعی از ویژگیهای ساختاری برای مشخص کردن آن وجود ندارد (مک ال هینی، 2005). ارتباط کمی بین مشخصههای ساختاری جنگلی، فرآیند اندازهگیری، درک و مدیریت ساختار جنگل را آسان میکنند (اسپایس، 1998). ویژگیهای ساختاری استفاده شده در این مطالعه در ذیل ذکر شده است.
ساختار توده اغلب با استفاده از قطر درختان توصیف میشود (نیوتن، 2007). میانگین حسابی قطر به طور گستردهای در آمار توده استفاده میشود (کورتیس و مارشال، 2000). پراکنش تعداد در طبقههای قطری یکی از شیوههای مناسب برای نمایش ساختار تودهی جنگلی میباشد. در جنگلداری پراکنش قطری برای تعیین مرحلهی توسعه مفید است (سیپیلهتو، 2011). همچنین پراکنش درختان در طبقههای قطری بستگی به وضعیت توده جنگلی دارد. نمودار پراکنش درختان در طبقات قطری در تودههای جنگلی همسال و ناهمسال متفاوت است. در یک توده جنگلی خالص و همسال، نمودار پراکنش درختان در طبقههای قطری شبیه منحنی نرمال است. یعنی تراکم درختان در قسمت میانی بیشترین مقدار بوده و از دو طرف کم میشود (زبیری، 1373). نمودار پراکنش درختان در یک تودهی جنگلی ناهمسال به صورت J معکوس (توزیع نمایی کم شونده) میباشد. ساختار این ویژگی را دارد که بیشتر افراد در طبقههای قطری پایین دیده میشوند (نیوتن، 2007). مدل عمومی پراکنش قطری تحت تأثیر فاکتورهای محیطی مختلف مانند عوامل زیستی مثل قطع درختان، رقابت برای دسترسی به منابع، آللوپاتی بین گونهها یا درختان مادری و نهالها، الگوهای زادآوری، اختلاف در توپوگرافی یا خاکها، رخدادهای اقلیمی نامنظم یا فصلی قرار میگیرد. در نتیجه پراکنش قطری عموماً، برای تعیین اثرات تخریب در جنگلها و تعیین الگوهای زادآوری استفاده میشود (هیتیمانا و همکاران، 2004).
سطح مقطع توده ویژگی است که مستقیماً به میانگین قطر برابر سینه وابسته است (مک ال هینی، 2005). سطح مقطع در هکتار در بسیاری موارد در جنگلداری برای بیان حجم درخت و زیتوده در یک منطقه استفاده میشود (تاناکز و همکاران، 2007).
ارتفاع به عنوان یکی از مشخصههای درجهی مرغوبیت رویشگاه به شمار میآید (دانهکار و همکاران، 1388). ویژگیهای ساختاری مربوط به ارتفاع اغلب برای ویژگیهایی که مستقیماً به ارتفاع وابستهاند، مثلاً مولفههای عمودی ساختار استفاده میشوند (مک ال هینی، 2005). پراکنش تعداد در طبقات ارتفاعی در تودهی ناهمسال به صورت کم شونده بوده و در تودههای جنگلی همسال معمولاً شبیه توزیع نرمال یا زنگولهای است. ساختار عمودی تودههای طبیعی ناهمسال (به لحاظ تعداد درختان در طبقههای ارتفاعی مختلف) شاخص مناسبی برای مشخص نمودن وضعیت رویشگاه موردنظر میباشد (آقاخانی و متاجی، 1388).
منظور از تاجپوشش، سطح اشغال شده تودهی جنگلی توسط تاج درختان است (مهاجر، 1385) که معمولا به عنوان درصد پوشش تصویر عمودی تاج درختان تعریف میشود، میزان تاجپوشش در طی توسعهی توده تغییر میکند. برای مثال میزان پوشش تاج تودههای همسال عموماً از یک سطح کم آغاز میشود، کمی پس از بسته شدن تاج به حداکثر میرسد، سپس وقتی که عناصر اشکوب بالا تجزیه میشوند دوباره کاهش مییابد (مک ال هینی، 2005).
پراکنش تعداد در طبقههای قطر تاج در برخی منابع به عنوان شاخصی مناسب برای نمایش ساختار توده معرفی شده است. از آنجایی که افزایش ابعاد تاج به ویژه سطح آن موجب محدود شدن فضای رویش برای دیگر گونههاست، لذا پراکنش تعداد در طبقههای قطر تاج میتواند گویای نسبتاً خوبی از وضعیت ساختار تاجی توده باشد (حسینزاده و همکاران، 1383).
یکی از مهمترین فاکتورهای ساختار جنگل ارتباط بین قطر و ارتفاع است (گاداو و همکاران، 2012). منحنی ارتفاع توده، نمایش رابطهی بین ارتفاع با قطر درختان در داخل توده است (حسینزاده و همکاران، 1383). منحنی ارتفاع برای درک ساختار عمودی گونههای درختی بهکار میرود (چتری، 2004). برای رسم منحنی ارتفاع ابتدا باید ابر نقاط را تشکیل داده و سپس همبستگی بین دو مشخصهی انتخابی را تشخیص داد. برای تعیین بهترین مدل یا منحنی ارتفاع توده برای هر یک از گونهها به طور مجزا معادلات گوناگون ارزیابی میشود و با توجه به ضریب همبستگی بیشتر، معادله ارتفاع مشخص میشود (مهدیانی و همکاران، 1391).
1-2-3- ویژگیهای عمومی بلوط ایرانی1-2-3-1- گسترشگاه گونه بلوط ایرانی
این گونه از وسیعترین گسترشگاه در بین گونههای جنس بلوط در حوزه رویشی زاگرس برخوردار است و در حال حاضر، از دره سیلوانا در آذربایجان غربی تا ارتفاعات جنوبی روستاهای دادجان و چنار سوخته شهرستان فیروزآباد فارس، دامنهی انتشار این گونه در ایران میباشد. به علاوه این گونه در جنگلهای کشورهای عراق، سوریه، لبنان و ترکیه نیز میروید (حسینی و همکاران، 1378). در عرضهای شمالی کشور در ارتفاعات کمتر از 1100 تا 1500 متر ارتتفاع از سطح دریا و در عرضهای جنوبی کشور تا 2200 متر ارتفاع از سطح دریا بالاتر میرود و معمولا در بین دو طبقه جوامع نباتی بنه و ارس واقع شده است (ثابتی، 1385).

1-2-3-2- ویژگیهای اکولوژیک بلوط ایرانی
این گیاه غالباً در نواحی نیمهخشک میروید و گسترش اصلی آن در بخش کوهستانی زاگرس است، بیشتر در عرض جغرافیایی گسترش داشته و از غرب آذربایجان تا جنوب ایران و کوههای شمالی فارس ادامه دارد. تودههای بلوط ایرانی گاهی به صورت پیوسته و نسبتاً انبوه، و گاهی به صورت منقطع و کم و بیش دور از هم به نظر میرسند، اکثراً از حالت کلیماکس خارج گشته و به جنگلهای شاخهزاد، تبدیل شدهاند. آب و هوای این جامعه تقریباً نیمه مرطوب معتدل، (با بارندگی سالانهای بین 600 تا 800 میلیمتر) است و پراکنش بارندگی در پاییز، زمستان و بهار بوده و در تابستان تقریباً به مدت 4-5/4 ماه، دوره خشکی بدون بارندگی ملاحظه میشود، خاکهای این رویشگاه اکثراً از خاکهای آهکی و لیتوسولهای و ریگوسولهای آهکی در ناحیه خاکهای قهوهای و شاه بلوطی تشکیل یافته و در روی سنگهای مادری آهکی قرار دارد. pH خاک 5/6 تا 5/7 و میزان کربن به نیتروژن برابر 9 گزارش شده است، روشنایی پسندی، مقاومت به خشکی، باد و گرما از بارزترین ویژگیهای اکولوژیک بلوط ایرانی است، پایههای این گونه دارای جستهای فراواناند و در جنگلهای شاخهزاد این جامعه در پای هر درخت بیش از 15 جست دیده میشود، جامعه بلوط ایرانی به طور نامنظم، با انبوهی مختلف، به چشم میخورد و غالباً در ارتفاعات بالاتر از 1350 متر از سطح دریا ظاهر میشود، و بلوط ایرانی اغلب غالباً اشکوب اول را در جنگلهای زاگرس تشکیل میدهد، و به طور تخمین حدود 60 درصد از درختان زاگرس را شامل میشود(ثابتی، 1385).
1-2-3-3- ویژگیهای جنگلشناسی بلوط ایرانیتجدید نسل این گونه به هر دو روش جنسی و غیر جنسی صورت میگیرد:
تجدید نسل جنسی
تجدید نسل دانه زاد گونه بلوط ایرانی اگرچه در صورت وجود شرایط مناسب به سهولت امکانپذیر است ولی به دلایل و محدودیتهای زیر متاسفانه باید اذعان نمود که نقشی را در آینده جنگلهای منطقه ایفا نمینماید.
- فقدان یا کمبود درختان مادری بذر ده
- فرسایش شدید بستر و فقدان شرایط مناسب خاک
- چرای مفرط دام در عرصههای جنگلی
- جمع آوری بذر بلوط برای مصارف مختلف
- مصرف وحوش از باقیمانده بذور در عرصه جنگل
از میان عوامل مذکور چرای دام و جمع آوری بذر بیشترین تأثیر منفی را در تجدید نسل دانهزاد این گونه اعمال مینماید. قابل ذکر است که جمع آوری بذر ضمن تهدید جدی حیات وحش وابسته به میوه بلوط اکوسیستم جنگلی زاگرس، تجدید نسل مصنوعی دانهزاد بلوط را نیز با خطر جدی مواجه ساخته است، چرا که بذر کاشته شده برای احیا و بازسازی جنگلهای مخروبه در قالب جنگلکاری، در چارچوب قانون تنازع بقا توسط وحوش از دل خاک خارج و مورد تغذیه قرار میگیرد. چرای مفرط دام در عرصه جنگل که عموماً دامها در تمام طول سال در صورتی که شرایط جوی اجازه دهد در عرصه جنگل پرسه میزنند، ضمن اینکه محدود نونهالهای رسته از بذر را تعلیف نموده و موجب کوبیدگی و فشردگی خاک و افزایش ضریب روانآب میگردد، با تعلیف دام حتی برگهای خزان شده (به دلیل فقدان علوفه) که میباید بخشی از مواد معدنی مصرف شده را به خاک برگردانند موجب ضعف و کاهش حاصلخیزی تدریجی خاک میگردند و لذا باقیمانده خاک رویشگاههای این گونه نیز به شدت کاهش حاصلخیزی پیدا نموده و تجدید نسل دانهزاد را با اشکال مواجه مینماید. ( جزیرهای و ابراهیمی،1382 ).
تجدید نسل غیر جنسی
گونه بلوط ایرانی از قابلیت تجدید نسل غیر جنسی یا شاخهزاد خارقالعادهای برخوردارمیباشد. تجدید نسل شاخهزاد این گونه به دو روش ریشه جوش و پاجوش میباشد،گرچه در صورت قطع میان بر یا کمر بر درخت نیز تولید جست میگردد ولی به طور کلی فاقد ارزش جنگلشناسی میباشد. در صورتی که قطع درخت از قسمت بالای یقه انجام پذیرد جستها بر روی کنده باقیمانده درخت ظاهر میگردد که تحت عنوان پاجوش نامیده میشود. این نوع جستها که به صورت گروهی ظاهر شده و تحت عنوان جست گروه نامیده میشوند در اثر رقابت و چرای دام تعدادی از آنها حذف گردیده و باقیمانده جستها تا پایان عمر متکی به ریشه پایه قطع شده میباشند و از این رو برای این نوع تجدید نسل شاخهزاد نیز نمیتوان ارزش قابل ملاحظهای از نظر جنگلشناسی قایل گردید. چنانچه قطع درخت از قسمت یقه و یا پائینتر از آن صورت گیرد و یا به هر صورت ریشههای افقی درخت مورد قطع و زخم واقع گردد تولید جست ریشه جوش میگردد. این نوع جستها قادر به تولید ریشه مستقل از پایه مادری بوده و لذا از نظر خصوصیات جنگلشناسی نزدیک به پایههای دانهزاد بوده و حائز ارزش جنگلشناسی قابل ملاحظه میباشند. در واقع راز بقای جنگلهای بلوط زاگرس را باید همین امر دانست. جنگلهای بلوط اغلب به صورت یکدست و در پارهای از مناطق همراه با درختان و درختچهها و بوتههای چوبی و علفی دیگر یافت میشوند از گونههای درختی و درختچهای همراه آنها میتوان به موارد ذیل اشاره نمود (جدول 1-1).
جدول (1-1) گونههای همراه بلوط ایرانی در جنگلهای زاگرس (جزیرهای و ابراهیمی، 1382)
کیکم ........................................ Acer monsPessulanum sub sp. Cinerascenes
ارژن......................................................................................................Amygdalus lycioides
بادامک.................................................................................................Amygdalus scoparia
گیلاس وحشی..................................................................................Cerassus microcarpa
بلوط مازو.................................................................................................Quercus infectoria
زالزالک...................................................................................................Crataegus azarolus
دافنه..........................................................................................................Daphne caucasica
انجیر..........................................................................................................................Ficus carica
زبان گنجشک...................................................................................Fruxinus rotundifolia
پلاخور.......................................................................................Lonicera nummularifolia
بنه.....................................................................................................................Pistacia mutica
پده..........................................................................................................Populus euphratica
آلوچه جنگلی............................................................................................Prunus divaricata
گلابی وحشی........................................................................................................Pyrus glabra
نسترن وحشی........................................................................................................Rosa canina
بید........................................................................................................................................Salix sp
گز.....................................................................................................................Tamarix florida
فلفل وحشی.......................................................................................................................Vitex sp

1-2-4- مصارف و کاربردهای بلوط ایرانی:
میوه بلوط ایرانی هم به صورت مستقیم در عرصه مورد تغذیه دام و وحوش قرار میگیرد و هم جمع آوری شده و در زمستان مورد تغذیه دام قرار میگیرد، در سالهای اخیر با ایجاد کارخانههای تبدیل میوه به خوراک دام وطیور، بهرهبرداری از میوه آن جهت فروش شدت یافته است که آسیب فراوانی به تجدید حیات جنگلهای زاگرس وارد میکند در گذشته از میوه بلوط، محصولی به نام کالک تهیه و توسط ساکنین منطقه مورد مصرف قرار میگرفت، از پوسته نازک پیرامون دانه بلوط که تحت عنوان جفت در زاگرس جنوبی شناخته میشود پس از جدا نمودن آن از دانه بلوط برای تهیه چرم و مشک آب مورد استفاده قرار میگیرد، همچنین از گال بلوط که در گیاهشناسی کاربرد دارد، و در اثر عملکرد برخی انگلها، حشرات، قارچها و کنهها در بافت گیاه به وجود میآید جهت استفاده از تانن در آن که به مصارف صنعتی میرسد استفاده میشود، این گالها بر روی اندامهای مختلف بلوط (برگ،جوانه، میوه، پیاله میوه و غیره) به وجود میآید، که بسته به اشکال، ابعاد و رنگ آنها میزان تانن متفاوت میباشد ( جزیرهای و ابراهیمی،1382). در زمانهای گذشته در فواصل زمانی بیست سال و بیشتر درختان بلوط قطع میشدند و در نتیجه شاخه و برگهای آن به صورت حصار برای ساختمانها و نیز از شاخههای نازکتر برای تولید هیزم و زغال استفاده میگردید و از پوست آن هم جوهر مازو میگرفتند که در صنعت چرمسازی استفاده میشد (نصری و علایی، 1383).
1-2-5- عوامل تخریب در جنگلهای زاگرساز عوامل تخریب جنگلهای زاگرس قطع درختان جنگلی جهت تامین سوخت میباشد که به علت کمبود مراکز پخش فرآوردههای نفتی و وضعیت بد اقتصادی از چوب درختان جهت تامین نیازهای سوختی خود استفاده میکنند که به طور خلاصه عوامل عمدهی تأثیر گذار در روند تخریب جنگلهای زاگرس عبارتند از ( فتاحی، 1373؛ حیدری، 1386؛ شاکری و همکاران، 1388 و عالیزاده و همکاران، 1390):
1. فقر فرهنگی و اجتماعی.
2. وضعیت معیشتی مردم و وابستگی جنگلنشینان به منابع جنگلی که شغل اکثریت مردم این مناطق کشاورزی و دامداری میباشد و به دلیل تعلیف دام و مشکلات معیشتی خرید علوفه مورد نیاز دام با قرق و حفاظت از جنگل مخالف هستند.
3. وابستگی بالای مردم به هیزم کمبود گونههای مناسب و چوبده و عدم قابلیت تولید گونههای موجود نیز عدم رضایت مندی از وضعیت سوخترسانی به ویژه در فصل سرما.
4. آتشسوزیهای عمدی و غیرعمدی.
5. تخریب منابع جنگلی (قطع، کت زنی، شاخهزنی و ...) به منظور افزایش اراضی زراعی در حاشیه جنگلها.
6. جمعآوری بذر درختان بلوط و عدم وجود درخت مادری بذرده مناسب.
جنگلهای بلوط یاسوج در گذشته نهچندان دور پوشیده از درختان انبوه و سایر رستنیها بوده است، در حالی که امروزه به دلیل افزایش جمعیت انسانی، چرای مفرط دام، قطع اشجار، بهرهبرداریهای بیرویه از درختان و درختچهها، توسعهی اراضی کشاورزی و تأسیسات کشاورزی و ... چهرهی آن کامل تغییر یافته و به جنگلهای مخروبه تبدیل شده است به استثنای مناطقی که از دستری دام و انسان خارج بوده در سایر نقاط جنگل به شدت تخریب و به صورت تک درختان معیوب و جستگروههایی پراکنده به چشم میخورد (یوسفی، 1378).
1-2-6- خاکخاک به مجموعه فعالی گفته میشود که در حد فاصل جو، آب و قشر جامد زمین تشکیل گردیده و از اثر مشترک آب و هوا، گیاهان و جانوران بر سنگ پدید میآید و پس از تکامل تدریجی به حال تعادل میرسد (جزیره ای و ابراهیمی رستاقی، 1382). همان طور که بشر برای بقاء خود به خاک متکی است، دوام و تکامل خاک نیز تا حد زیادی به نحوه استفاده بشر از آن بستگی دارد. خاک آنقدر در طبیعت فراوان است که بسیاری از افراد واقعاً تعمق نکردهاند که خاک چیست، از چه موادی به وجود آمده و چه اختلافی ممکن است بین خاک ها موجود باشد (مظاهری،1367). خاک یک منبع پایه است که شالوده تمام بوم سامانهای زمینی میباشد. خاکها در صورت مدیریت محتاطانه میتوانند قرنها مورد استفاده قرار گیرند اما در مقیاس عمر بشری نمیتوانند منبع تجدید شونده به حساب آیند. مدیریت بیرویه جنگل، مزارع و مراتع سبب تخریب کیفیت خاک به وسیله فرسایش میشود که اندک اندک، خاک سطحی را از بین میبرد. خاک همانند آب و هوا یک منبع طبیعی اصلی است. هم چنین تجمع نمک در خاکهای تحت آبیاری نامناسب در مناطق خشک باعث تخریب میشود (شاهویی، 1385).
تخریب خاک از نظر کمی و کیفی با اهمیت است. تخریب کمی همان کاهش ضخامت خاک و از بین رفتن مواد میباشد. تخریب کیفی عبارت است از شور شدن، کاهش تدریجی حاصلخیزی، مدفون شدن خاک توسط شنهای روان و غیره است. برای حفظ خاک در مقابل عوامل تخریبی مسلماً روشهای متعددی وجود دارد. در تمام برنامهریزی ها مسئلهای را که میباید به آن توجه نمود نگهداری و حراست عوامل مهم محیط یا اکولوژیکی است (زرین کفش، 1368). هوای لازم برای نگهداری و رشد میکروارگانیسمهایی که در چرخه ماده های حیاتی دخالت دارند به وسیله خاک تاًمین میشود. خاک از دو جزء جامد تشکیل شده، نخست کانیهای خاک که حاصل هوادیدگی سنگ هاست و دیگری مواد آلی که از گیاهان و میکروارگانیسم ها به دست میآیند. بسیاری از فرآیندهای مربوط به خاک در سطح ذرهها و در جایی که محلول خاک با ذرههای جامد، هوا و یا یاختههای زنده در تماس است روی میدهد. واکنشهای سطحی شامل جذب یونها و مولکولهای خنثی از محلول و پس دادن آنها به کلوئیدهای خاک است. خاکها اکوسیستم به شمار میآیند. برخی از مهم ترین فرآیندهای خاک منشاً بیولوژی دارند (حقنیا، 1375). کاربردهای کمتر متمرکز و بیشتر گسترده خاکها شامل کشت درختان برای فراورده های چوبی و پرورش دام برای تولید فراوردههایی مانند گوشت، چرم و پشم میباشد. خاکهایی که برای این هدفها به کار میروند اغلب روی شیبهای تند قرار داشته و یا کم عمق هستند. بنابراین حفظ باروری آنها به مدیریت دقیقی نیازمند است. ارزیابی باروری بالقوه یک ناحیه دارای اهمیت بوده و این کار بیشتر با اندازهگیری شاخص رویشگاه برای تولید جنگل و مرتع انجام میشود. شاخص محل با ویژگی های بیشماری از خاک مانند ژرفای خاک تا سنگ بستر یا لایه نفوذ ناپذیر، مقدار ریگ، حاصلخیزی و نفوذپذیری ارتباط دارد (حقنیا، 1375).
1-2-6-1- خصوصیات فیزیکی خاکویژگیهای فیزیکی خاک در چگونگی ایفای نقش خاک در یک بوم سامان و نحوه انجام بهترین مدیریت در آن بسیار موثر است. موفقیت و یا شکست برنامه های کشاورزی و مهندسی اغلب وابسته به خصوصیات خاک به کار گرفته، میباشد. وجود و رشد بسیاری از گونههای گیاهی و حرکت آب و مواد حلشده در رو و در درون خاک در ارتباط نزدیک با خصوصیات فیزیکی خاک است (شاهویی، 1385). صفات فیزیکی چه مستقیم و چه غیرمستقیم یکی از عوامل حاصلخیزی خاک محسوب میشوند (زرینکفش، 1368). خواص فیزیکی خاک در تعیین قابلیت استفاده از آن برای مقاصد گوناگون حائز اهمیت میباشد. استحکام و تحمل فشار، قابلیت زهکشی در حالت مرطوب و خشک، قدرت ذخیره رطوبت، خاصیت پلاستیکی، سهولت نفوذ ریشه گیاهان در خاک، تهویه و سرانجام قابلیت نگهداری عناصر غذایی گیاهان در خاک همگی ارتباط نزدیک با خواص فیزیکی خاک دارند (محمودی و حکیمیان، 1377).
1-2-6-2- خصوصیات شیمیایی خاکافزایش مقدار عناصر قابل استفاده گیاهان از طریق تغییر وضعیت خاک و مدیریت صحیح و استفاده از کودهای شیمیایی امکانپذیر است. احتیاجات غذایی و نقش عناصر شیمیایی در رشد گیاه مورد توجه خاص افرادی است که به طور مستقیم با رویش نباتات سروکار دارند. تولید موفقیتآمیز محصولات گیاهی مستلزم خاک مناسب و وجود مقدار کافی از عناصر غذایی قابل استفاده گیاه است. عناصر غذایی نه تنها باید به صورت ترکیباتی باشند که به سهولت مورد استفاده گیاهان قرار گیرند بلکه تعادل بین مقدار آنها نیز حائز اهمیت است. هرگاه یکی از این عناصر وجود نداشته باشد و یا اینکه مقدار آن مناسب نباشد رویش گیاه به طور طبیعی صورت نخواهد گرفت (محمودی و حکیمیان، 1377).
1-2-6-2-1- pHدرجهی اسیدی بودن و یا قلیائیت خاک، به عنوان عامل اصلی تغییرات در تمام ویژگی های فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک در نظر گرفته میشود. این عامل که بر حسب pH بیان میگردد قابلیت استفاده عناصر غذایی و واکنشهای ریز جانداران را در خاک به مقدار زیاد تنظیم میکند و در تعیین نوع درخت ، بوته و علفهای غالب در هر چشمانداز در تحت شرایط طبیعی مؤثر میباشد. pH خاک در تعیین تعداد انواع موجودات خاک، که سبب تغییر پسماندهای گیاهی به ماده آلی پرارزش میگردند نقش دارد. بنابراین در ثبات خاکدانهها و همچنین حرکت آب و هوا به داخل خاک مؤثر است. بسیاری از فعالیتهای انسانی میتوانند در واکنش خاک مؤثر باشند. برای مثال بعضی کودهای شیمیایی خاص و پسماندههای آلی در خاک برای تشکیل اسیدهای معدنی قوی مانند HNO3 و H2SO4 وارد واکنش شده و این سبب افزایش اسیدیته خاک میگردد. فرآیندهای هوادیدگی و تخریب مواد آلی در طبیعت منجر به تشکیل مواد شیمیایی تولیدکننده اسید و باز خواهد شد (شاهویی، 1385). در مناطق پرباران که قسمت زیادی از کاتیونهای بازی قابل تعویض از لایه سطحی خاک شسته شدهاند واکنش خاک معمولاً اسیدی است. در فصول سرد سال به علت کاهش فعالیتهای موجودات زنده خاک احتمالاًpH بالا میرود. تغییرات ناگهانی pHخاک شرایط محیطی آن را به خصوص از نقطه نظر قابل جذب بودن عناصر غذایی تغییر داده و بالطبع اثرات نامساعدی روی ریشه گیاهان عالی و موجودات ذره بینی که نمیتوانند به سرعت خود را تطبیق دهند به جای میگذارد (مظاهری، 1367). اکثر گیاهان چه زراعی و چه غیر زراعی در خاکهایی که pH آنها کم و بیش اسیدی است رشد و نمو بهتر و مناسبتری دارند. اکثر باکتریهای مهم خاک (آنهایی که در جذب ازت نقش مهمی دارند) در pHکمی قلیایی رشد و نمو مناسبی از خود نشان میدهند (زرینکفش، 1368).
1-2-6-2-2- پتاسیمپتاسیم درصد بزرگی از پوسته زمین، مواد معدنی موجود در گیاه و در عین حال مواد غذایی خاک را تشکیل میدهد. قابلیت جذب پتاسیم برای گیاه به طرق مختلف وابسته به ساختمان و تغییرات کانیهای خاک است. میزان پتاسیم در خاک معمولاً خیلی بیشتر از میزان عناصر غذایی پر مصرف دیگر از جمله ازت و فسفر است (سالاردینی، 1384). پتاسیم در خاکها عمدتاً در ساختمان کانیها وجود دارد که پس از هوادیدگی به صورت یون پتاسیم آزاد گردیده و وارد محلول خاک میگردد. یون پتاسیم سپس جذب نقاط تبادل کاتیونی خاک گردیده و به سهولت قابل استفاده گیاه میباشد (محمودی و حکیمیان، 1377).
کمبود پتاسیم خاک معمولاً سبب محدودیت رشد گیاه و کیفیت آن خواهد شد. پتاسیم همراه با نیتروژن و فسفر سبب تضمین گیاهان سالم خواهد شد، در اکثر خاکها موجودی کل پتاسیم بالا میباشد. اما بیشتر قسمت موجودی به صورت کانیهای غیرمحلول و غیرقابل استفاده برای گیاه است. پتاسیم مخصوصاً از نظر یاری گیاهان برای سازگاری با تنشهای محیطی مهم است. پتاسیم در مقادیر نسبتا بالایی در اکثر خاکهای معدنی، به استثنای خاکهایی که عمدتاً از کوارتز تشکیل شدهاند، یافت میشود (شاهویی، 1385). قسمت اعظم پتاسیم بصورت ترکیبات معدنی در سیتوپلاسیم سلولها مشاهده میشود. پتاسیم برعکس فسفر و ازت در ترکیبات سلولی شرکت نمیکند و تنها نقش آن بیشتر در فعل و انفعالات گیاهی مهم است (زرینکفش، 1368).
پتاسیم در خاکهای نواحی مرطوب به میزان کمتری وجود دارد تا خاکهای نواحی خشک. خاکهای هوموسی با وجود مواد آلی زیاد که خود دارای مقدار زیادی پتاسیم است از لحاظ این عنصر فقیرند، زیرا محلولیت پتاسیم در این خاکها زیاد است و در نتیجه آبشویی این عنصر را از دست میدهند. در ایران، در نواحی خشک که قسمت عمده کشور را تشکیل میدهد میزان پتاسیم خاک کافی یا زیاد است. درنواحی مرطوب خصوصاً گیلان و مازندران احتیاج به این عنصر مشاهده شده است (سالاردینی، 1384).
1-2-6-2-3- سدیم خاکسدیم، مهمترین فاکتور قابل تغییر در خاک است که روی pH تأثیر گذاشته و دیگر فرم‌های مواد غذایی را کنترل می‌کند (هارتل، 2003).

دسته‌بندی نشده

No description. Please update your profile.

LEAVE COMMENT

نظرات (0)
امکان ثبت نظر جدید برای این مطلب وجود ندارد.